تخریب شبانه کلیسای انجیلی مشهد؛ ویرانی زیر سایه وعده‌ها
باقی‌مانده کلیسای تاریخی انجیلی مشهد شبانه با خاک یکسان شد؛ پروژه‌ای که قرار بود خانه گفت‌وگوی ادیان شود، قربانی پاس‌کاری شهرداری و مالکان شد.
درست در شبی که ساکنان کوچه گلستانی با غرش ماشین‌آلات سنگین بیدار شدند، پرونده یکی از معدود نشانه‌های زیست چندصدایی و کالبد تاریخی مشهد برای همیشه بسته شد. کلیسای انجیلی که پس از تخریب خردادماه قرار بود با مداخله قضایی و استانداری احیا شود، شامگاه ۱۴ آبان به‌کلی بر زمین ریخت؛ ویرانی تمام‌عیاری که نشان داد فاصله دستور قضایی تا تیغه بولدوزر، گاهی تنها به درازای سکوت شب است.
تخریب کلیسای انجیلی مشهد اتفاق تازه‌ای نیست؛ سناریویی تکراری است که در آن، بناهای باارزش ابتدا از فهرست ثبت ملی خارج می‌شوند، در کشمکش میان مالک خصوصی و نهادهای شهری معلق می‌مانند و سرانجام زیر شنی لودرها از حافظه شهر پاک می‌شوند. بنایی که مسئولان وعده داده بودند آن را عین‌به‌عین بازسازی کنند و به «خانه گفت‌وگوی ادیان» بدل سازند، حالا جز تلی از خاک و نخاله چیزی از آن نمانده است.
شبی که آخرین دیوارها فرو ریخت؛ در کوچه گلستانی چه گذشت؟
نیمه‌شب ۱۴ آبان، خیابان امام خمینی مشهد و بن‌بست کوچه ۲۵ گلستانی شرقی، دوباره به قرق لودرها درآمد. بارزان جماران، فعال میراث فرهنگی در مشهد، روند این تخریب حساب‌شده را گام‌به‌گام روایت می‌کند: «این مجموعه یک ساختمان ساده نبود؛ دو بخش مجزا داشت؛ یک بخش برای مناسک نیایشی و عبادی و بخش دیگر با کاربری اداری. در حیاط آن نیز سنگ‌مزارهایی وجود داشت که هویت تاریخی بنا را پررنگ‌تر می‌کرد. خرداد امسال بخش‌هایی از آن تخریب شد، اما در مرحله دوم، خاکبرداری شبانه از ساعت ۱۰ یا ۱۱ شب شروع شد و تا سپیده‌دم ادامه یافت تا حتی بقایای فونداسیون و دیوارهای پشتی هم کاملاً پاکسازی شود.»
به گفته جماران، تصاویر هوایی قدیمی موقعیت دقیق و ارزش کالبدی این اثر را نشان می‌دهند، اما امروز به دلیل محدودیت پرواز، حتی امکان ثبت آخرین فریم‌ها از پیکر نیمه‌جان بنا پیش از تسطیح کامل وجود نداشت. اکنون زمین کلیسا به زمینی هموار بدل شده؛ آماده برای ساخت‌وسازی تازه و سودآور.
تله قانونی؛ از خروج از ثبت تا پاس‌کاری زمین معوض
ریشه این رخداد به سال‌های گذشته بازمی‌گردد؛ زمانی که بنا با حکم دیوان از فهرست آثار ملی خارج شد. با این حال، حمید حلاج‌مقدم، سرپرست معاونت میراث فرهنگی خراسان رضوی، تأکید دارد: «با وجود خروج از فهرست ثبت ملی، این کلیسا طبق ضوابط طرح‌های تفصیلی و مصوب شهری، واجد ارزش تاریخی و فرهنگی بود و هرگونه مداخله یا عملیات ساختمانی در آن نیازمند استعلام و مجوز رسمی از میراث فرهنگی بود.»
اما در میدان عمل، فرمول همیشگی حاکم شد. مالک با در دست داشتن سند مالکیت و پروانه ساخت، عملیات عمرانی را پیش برد. سیدحسن حسینی، فرماندار ویژه مشهد، درباره چرایی بی‌نتیجه ماندن رایزنی‌ها توضیح می‌دهد: «قرار بود شهرداری مشهد با اعطای زمین معوض به مالک، عرصه کلیسا را تحویل بگیرد تا بنا با عنوان خانه گفت‌وگوی ادیان احیا شود. مالک تبعات اجتماعی پروژه را پذیرفته و مدارک را آورده بود، اما شهرداری مشهد زیر بار پذیرش مسئولیت زمین معوض نرفت و این توافق در بلاتکلیفی ماند.»
نتیجه این پاس‌کاری میان‌دستگاهی روشن بود: فرصت طلایی برای تسطیح شبانه محوطه، بدون آنکه مانعی فیزیکی روبه‌روی تیغه لودرها باقی بماند.
چرا کلیسای انجیلی مهم بود؟
مشهد در حافظه تاریخی خود، چهارراه گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و ادیان بوده است. وجود این کلیسا در بافت میانی شهر، شواهدی ملموس از هم‌زیستی اقلیت‌های ارمنی و آشوری در مشهد سده اخیر را پیش چشم پژوهشگران می‌گذاشت.
این بنا با معماری آجرنمای خاص و عقب‌نشینی چهارمتری از گذر، بازتابی از هویت شهری مشهد در دوران گذار به مدرنیته بود. نابودی چنین فضایی، صرفاً از میان رفتن مصالح ساختمانی نیست؛ بلکه حذف شواهد تاریخی هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان در جوار بارگاه رضوی است؛ درست همان ایده‌ای که مقامات شهری با عنوان «مرکز گفت‌وگوی ادیان» تنها روی کاغذ تکرارش می‌کردند.
هشدار میراث‌بانان: آب‌انبار نوری و ایوان طرق در صف بعدی تخریب
تخریب کلیسای انجیلی مشهد یک رخداد منفرد نیست، بلکه نشانه‌ای از یک آسیب ساختاری است. فعالان میراث فرهنگی هشدار می‌دهند اگر این رویه تغییر نکند، دیگر بناهای باارزش شهر نیز سرنوشت مشابهی خواهند داشت.
کتیبه‌های شکسته آب‌انبار نوری
یکی از فوری‌ترین موارد، آب‌انبار تاریخی نوری است. این اثر ارزشمند نه تنها به حال خود رها شده، بلکه کتیبه‌های تاریخی آن آسیب دیده و مخدوش شده‌اند. وقتی متنی مخدوش می‌شود، بخشی از سند تاریخی شکل‌گیری محله از دسترس پژوهشگران خارج می‌گردد.
یک دهه غفلت از کهن‌ترین ایوان شهر
ایوان طرق که بسیاری از پژوهشگران آن را جزو قدیمی‌ترین یادگارهای معماری منطقه مشهد می‌دانند، سال‌هاست بی‌پناه مانده است. به گفته جماران: «نزدیک به ۱۰ سال است هیچ متولی رسمی وضعیت حفاظتی ایوان طرق را به شکل میدانی ارزیابی نکرده است. ترک‌های روی دیوارها عمیق‌تر شده و این تصور که قرار گرفتن بنا در اراضی وقفی یا بزرگ به‌خودی‌خود امنیت می‌آورد، نادرست است؛ بدون پایش مداوم، دیوارهای باستانی یکی پس از دیگری می‌ریزند.»
فهرست طولانی بناهای خاموش
مسجد تاریخی جعفری و ده‌ها خانه قاجاری و پهلوی اول در محله‌های قدیمی سرشور و ارگ، زنجیره‌ای از آثار در معرض خطرند. اگر مدیریت شهری و میراث فرهنگی استراتژی مشخصی برای تملک، بسته‌های تشویقی یا تهاتر اصولی اراضی واجد ارزش نداشته باشند، سرمایه‌گذاری ملکی گام‌به‌گام بقیه این بناها را نیز خواهد بلعید.
وعده‌های پس از مرگ سهراب؛ آیا چیزی برای احیا مانده است؟
حالا مدیران شهری از پیگیری طرح «خانه گفت‌وگو» بر روی آوار کلیسا سخن می‌گویند. اما پرسش جامعه مدنی و کارشناسان روشن است: وقتی کالبد، سنگ‌مزارها، جزئیات معماری و روح تاریخی یک مکان با خاک تسطیح شده، «بازسازی عین‌به‌عین» از روی کدام مستندات و با چه اصالتی شکل خواهد گرفت؟
تجربه تخریب‌های شبانه در مشهد نشان داده که وعده بازسازی اغلب مسکّنی موقت برای عبور از موج خبری است؛ موجی که فرو می‌نشیند و بر جای آن، سازه‌ای بتنی و بی‌ارتباط با تاریخ دیروز مشهد قد علم می‌کند./ پیام ما
