پرورش زالو در ایران؛ صنعتی در سایه که میتواند به فرصت ملی بدل شود
سودآوری، اشتغالزایی و چالشهای نادیدهگرفتهشده صنعت زالوپروری
پرورش زالو در ایران؛ صنعتی کمهزینه و اشتغالزا با کاربردهای پزشکی و ظرفیت صادراتی که با رفع چالشهای مجوز، آموزش و بازار میتواند به بخشی از اقتصاد سلامت کشور تبدیل شود.
در حالیکه بخش قابلتوجهی از اقتصاد سلامت جهان بر پایه ترکیبهای زیستی و فناوریهای پزشکی پیشرفته میچرخد، پرورش زالو در ایران هنوز جایگاهی رسمی و سامانیافته در ساختار اقتصادی ندارد.
اخبار سبز کشاورزی؛ موجودی کوچک و دیرآشنا که میتواند در عین سادگی، ارزش افزوده بالا، اشتغال محلی و صادرات هدفمند ایجاد کند؛ به شرط آن که مسیر توسعهاش از حاشیه به متن سیاستگذاری منتقل شود.
افزایش تقاضا برای زالو و گسترش کاربردهای درمانی
رشد تقاضا برای زالوی طبی صرفاً به طب سنتی محدود نیست. امروزه زالو در جراحیهای پلاستیک و ترمیمی، بهبود خونرسانی و درمان ترومبوز در شاخههای مختلف پزشکی نوین مورد استفاده قرار میگیرد.
در ایران نیز با گسترش مراکز طب سنتی و ممنوعیت صید زالوی وحشی، بازار بهتدریج به سمت زالوپروری کنترلشده و بهداشتی رفته است. این تغییر، هم فرصت تازهای برای کارآفرینان فراهم کرده و هم لزوم تدوین استانداردهای ملی در زنجیره تولید، نگهداری و مصرف زالو را دوچندان کرده است.
هزینه پایین، بازده مناسب؛ ویژگی خاص پرورش زالو
یکی از مهمترین دلایل اقبال به پرورش زالو در ایران، نیاز اندک به سرمایه اولیه و فضای فیزیکی است.
برخلاف بسیاری از فعالیتهای کشاورزی و دامپروری:
- امکان راهاندازی واحدهای کوچک در محیطهای سرپوشیده وجود دارد،
- مصرف آب و انرژی بسیار محدود است،
- چرخه رشد و بازگشت سرمایه بین ۱۲ تا ۱۸ ماه طول میکشد.
فعالان این حوزه برآورد میکنند که سود خالص یک واحد کوچکِ استاندارد میتواند در سال اول به ۳۰ تا ۴۰ درصد سرمایهگذاری اولیه برسد. بنابراین پرورش زالو، بهویژه در مناطق روستایی و کمبرخوردار، گزینهای کمهزینه و اشتغالزا است.
اشتغالزایی چندلایه در زنجیره زالوپروری
فرصت اشتغال ناشی از زالوپروری، تنها به پرورشدهندگان محدود نیست. این زنجیره، ظرفیت ایجاد فعالیتهای متنوعی دارد؛ از تکثیر و اصلاح نژاد تا بستهبندی، حملونقل، فروش به مراکز پزشکی، آموزش تخصصی و خدمات مشاورهای.
با گسترش مراکز مجاز تولید، میتوان برای صدها نفر در ردههای فنی و پشتیبانی اشتغال پایدار ایجاد کرد؛ بدون نیاز به منابع طبیعی گسترده یا سرمایه سنگین.
مزایای استراتژیک ایران در تولید زالوی طبی
ایران از نظر زیستی و تاریخی دارای چند مزیت رقابتی است:
- اقلیم متنوع و مناسب برای کنترل زیستمحیطی پرورش.
- پشتوانه تاریخی استفاده از زالو در طب سنتی ایرانی.
- رشد بازار داخلی و قابلیت عرضه به کشورهای همسایه.
- دسترسی به نیروی انسانی جوان و آموزشپذیر.
بر اساس دادههای مرکز تحقیقات شیلات (۱۴۰۲)، در بیش از ۲۲ استان کشور واحدهای کوچک یا نیمهصنعتی پرورش زالو فعالاند. اگرچه آمار رسمی از حجم تولید منتشر نشده است، اما تخمینها از تولید سالانه ۴ تا ۵ میلیون قطعه زالوی طبی در کشور حکایت دارد.
مسیر دشوار تولیدکنندگان؛ از مجوز تا بازار
در کنار مزایا، فعالان این حوزه با چالشهای جدی روبهرو هستند:
- سختی دریافت مجوزهای سازمان دامپزشکی بهدلیل نبود دستورالعمل واحد،
- کمبود آموزش تخصصی و دورههای علمی معتبر،
- نبود بازار رسمی و وابستگی به واسطهها،
- فقدان سیستم قیمتگذاری شفاف،
- و در برخی مناطق، قاچاق زالوی وحشی بهعنوان تهدید زیستمحیطی.
این مشکلات، باعث شده است تا بسیاری از کارآفرینان نوپا پیش از رسیدن به مرحله بهرهبرداری، فعالیت خود را متوقف کنند.
پیوند مغفول بین زالوپروری و اقتصاد سلامت
در کشورهای پیشرو مانند آلمان، روسیه و هند، زالو جزء زنجیره اقتصاد سلامت محسوب میشود و تحت نظارت نهادهای دارویی پرورش مییابد. در ایران، اما این پیوند هنوز نهادینه نشده است.
اگر زالو و فرآوردههای آن (مانند عصاره هیرودین) در چارچوب طرحهای دارویی و صادراتی تعریف شوند، کشور میتواند علاوه بر خودکفایی در تأمین داخلی، به صادرکننده رسمی زالو و فرآوردههای زیستی آن در منطقه تبدیل شود.
نتیجهگیری
صنعت پرورش زالو در ایران در آغاز مسیری قرار دارد که میتواند از فعالیتی تجربی به بخشی از نظام رسمی اقتصاد زیستی و سلامت تبدیل شود.
تداوم این روند مستلزم سه اقدام اساسی است:
۱. آموزش مبتنی بر علم روز،
۲. تدوین استانداردهای واحد و تسهیل مجوزها،
۳. ایجاد بازار شفاف و حمایت صادراتی.
اگر این سه محور محقق شود، زالوپروری میتواند از یک فعالیت کوچک خانگی به صنعتی سودآور، سلامتمحور و دارای جایگاه جهانی ارتقا یابد؛ صنعتی که هرچند بیصدا رشد میکند، اما میتواند در آینده نزدیک، یکی از حوزههای نوین تولید ثروت زیستی در ایران باشد.
منابع:
- گفتوگو با کارشناسان سازمان دامپزشکی کشور و فعالان حوزه زالوپروری (۱۴۰۳)
- گزارش مرکز تحقیقات شیلات ایران درباره آبزیپروری خاص (۱۴۰۲)
- مرور مقالات علمی در PubMed و FAO Aquaculture Reports پیرامون کاربرد زالو در جراحیهای پزشکی و درمانهای زیستی
