۴۰۰ سال نبرد در خلیج فارس؛ از اشغال پرتغالیها تا ناوهای آمریکا
از اشغال هرمز توسط پرتغالیها تا حضور ناوهای آمریکا؛ نگاهی به ۴۰۰ سال تاریخ حضور قدرتهای خارجی در خلیج فارس و نبردهایی که سرنوشت منطقه را تغییر داد.
خلیج فارس در طول چهار قرن گذشته بارها به صحنه رویارویی قدرتهای جهانی تبدیل شده است؛ از زمانی که ناوگان پرتغالی برای نخستین بار به جزایر جنوبی ایران حمله کرد تا حضور کشتیهای جنگی قدرتهای غربی در دهههای اخیر. تاریخ حضور قدرتهای خارجی در خلیج فارس نشان میدهد که این منطقه استراتژیک همواره در مرکز رقابتهای سیاسی، نظامی و اقتصادی جهان قرار داشته است.
آغاز حضور قدرتهای خارجی در خلیج فارس با حمله پرتغالیها
نخستین حضور گسترده یک قدرت خارجی در خلیج فارس به اوایل قرن شانزدهم بازمیگردد. در سال ۱۵۰۷ میلادی، آلفونسو آلبوکرک، فرمانده مشهور پرتغالی، با ناوگانی از کشتیهای جنگی به سواحل جنوب ایران حمله کرد.
هدف اصلی پرتغالیها کنترل تنگه هرمز و تسلط بر مسیرهای مهم تجارت بین اروپا و هند بود. این اقدام سرآغاز دورهای شد که طی آن پرتغالیها توانستند نفوذ قابل توجهی در منطقه پیدا کنند.
چند سال بعد و در سال ۱۵۱۵ میلادی، پرتغالیها موفق شدند جزیره هرمز را اشغال کنند و دژی نظامی در این جزیره بسازند؛ قلعهای که بقایای آن هنوز هم بهعنوان یکی از نشانههای تاریخی حضور بیگانگان در خلیج فارس باقی مانده است.
جنگ صفویان برای بازپسگیری هرمز
اشغال هرمز از سوی پرتغالیها برای حکومت صفوی قابل قبول نبود. در نتیجه، طی سالهای بعد درگیریهای متعددی میان نیروهای ایرانی و پرتغالی در خلیج فارس رخ داد.
سرانجام در دوران شاه عباس اول، برنامهای جدی برای پایان دادن به حضور پرتغالیها در منطقه شکل گرفت. شاه عباس با بهرهگیری از رقابت میان قدرتهای اروپایی، با کمپانی هند شرقی انگلیس همکاری کرد تا پرتغالیها را از منطقه بیرون کند.
در سال ۱۶۲۱ میلادی، نیروهای ایرانی به فرماندهی امامقلی خان ابتدا جزیره قشم را تصرف کردند؛ جزیرهای که منبع آب شیرین پرتغالیها در هرمز محسوب میشد. این اقدام راه را برای حمله نهایی به هرمز هموار کرد.
یک سال بعد، در سال ۱۶۲۲، نیروهای ایرانی با پشتیبانی ناوهای انگلیسی به هرمز حمله کردند. پس از محاصره و نبرد سنگین، پرتغالیها تسلیم شدند و جزیره هرمز دوباره به قلمرو ایران بازگشت.
به افتخار این پیروزی، بندر گمبرون نیز به بندرعباس تغییر نام داد.
ورود بریتانیا به خلیج فارس و آغاز نفوذ طولانی
اگرچه شکست پرتغالیها پیروزی بزرگی برای ایران بود، اما در عمل راه را برای حضور قدرت دیگری در خلیج فارس باز کرد؛ بریتانیا.
انگلیسیها که بهدنبال کنترل مسیرهای تجاری شرق بودند، به تدریج حضور خود را در منطقه گسترش دادند و طی قرنهای بعد نقش مهمی در تحولات سیاسی و نظامی خلیج فارس ایفا کردند.
یکی از مهمترین پیامدهای این حضور، تغییر وضعیت بحرین بود. پس از مرگ کریمخان زند در سال ۱۷۷۹ و بروز اختلافات داخلی در ایران، آلخلیفه با حمایت بریتانیا در سال ۱۷۸۲ به بحرین حمله کردند و کنترل این جزیره را در دست گرفتند.
تلاشهای ایران برای بازپسگیری بحرین در سالهای بعد با مقاومت ناوگان بریتانیا روبهرو شد و در نهایت این منطقه برای دهههای طولانی از ایران جدا ماند.
اشغال بوشهر و خارک؛ فشار نظامی بریتانیا بر ایران
در قرن نوزدهم، خلیج فارس بار دیگر به میدان تقابل ایران و بریتانیا تبدیل شد. یکی از مهمترین این درگیریها به اختلاف میان دولت قاجار و بریتانیا بر سر هرات مربوط میشد.
در جریان این بحران، نیروهای بریتانیایی از طریق دریا به ایران حمله کردند و جزیره خارک و بندر بوشهر را اشغال کردند. این اقدام فشار نظامی شدیدی بر دولت ایران وارد کرد و در نهایت به عقبنشینی ایران از هرات انجامید.
چند دهه بعد و در جریان جنگ جهانی اول، بریتانیا بار دیگر بوشهر را در سال ۱۹۱۵ اشغال کرد تا از آن به عنوان پایگاه نظامی در خلیج فارس استفاده کند.
خلیج فارس در جنگ جهانی دوم
در سال ۱۹۴۱ و در بحبوحه جنگ جهانی دوم، نیروهای بریتانیا برای حفظ مسیرهای تأمین و کنترل منابع انرژی، مناطق مهمی از جنوب ایران را در اختیار گرفتند.
در این دوره آبادان و خرمشهر تحت کنترل نیروهای بریتانیایی قرار گرفت تا پالایشگاه آبادان و مسیر انتقال سوخت برای متفقین حفظ شود.
این اتفاق بار دیگر نشان داد که اهمیت استراتژیک خلیج فارس تا چه اندازه برای قدرتهای جهانی حیاتی است.
جنگ نفتکشها و نخستین درگیری مستقیم ایران و آمریکا
در دهه ۱۳۶۰ و همزمان با جنگ ایران و عراق، خلیج فارس بار دیگر به صحنه درگیریهای گسترده تبدیل شد. یکی از مهمترین رویدادهای این دوره، نبردهایی بود که بعدها با عنوان جنگ نفتکشها شناخته شد.
در جریان این درگیریها، آمریکا نیز به صورت مستقیم وارد صحنه شد. حمله به برخی سکوهای نفتی ایران و درگیری با ناوهای ایرانی از جمله اتفاقاتی بود که نخستین تقابل نظامی مستقیم ایران و آمریکا در خلیج فارس را رقم زد.
خلیج فارس؛ منطقهای که همواره در مرکز رقابت قدرتها بوده است
مرور تاریخ حضور قدرتهای خارجی در خلیج فارس نشان میدهد که این منطقه در طول قرنها همواره یکی از مهمترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان بوده است.
از پرتغالیها و بریتانیاییها گرفته تا حضور نظامی قدرتهای بزرگ در دورههای جدید، همه نشاندهنده اهمیت استراتژیک این آبراه بینالمللی هستند.
با وجود تمامی این تحولات تاریخی، یک واقعیت در طول قرنها ثابت مانده است: نام خلیج فارس که در اسناد تاریخی و جغرافیایی جهان همواره به همین نام شناخته شده است.
