گرمای شدید، سیستمهای کشاورزی-غذایی را در جهان به نابودی سوق میدهد
گزارش جدید فائو-سازمان جهانی هواشناسی (WMO) با توجه به خطرات افزایش دما برای مردم، محصولات کشاورزی، دام و ماهی، خطرات را ارزیابی و گزینههای سازگاری را مشخص میکند.
رویدادهای گرمای شدید در حال حاضر معیشت و سلامت بیش از یک میلیارد نفر را تهدید میکند و باعث از دست رفتن سالانه نیم تریلیون ساعت کاری میشود و پیشبینی میشود که در آینده آسیب به گلههای دام و بازده محصولات کشاورزی افزایش یابد. کارگران کشاورزی و سیستمهای کشاورزی-غذایی در خط مقدم هستند و بیشترین تأثیرات گرمای شدید را متحمل میشوند.
بر اساس گزارش جدید سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، فراوانی، شدت و مدت رویدادهای گرمای شدید در نیم قرن گذشته به شدت افزایش یافته است و تأثیرات نگرانکنندهای بر سیستمهای کشاورزی-غذایی و مناظر دارد.
گرمای شدید به شرایطی اشاره دارد که دمای روز و شب برای مدت طولانی از محدوده معمول خود بالاتر میرود و منجر به استرس فیزیولوژیکی و آسیبهای فیزیکی مستقیم به محصولات غذایی، دام، ماهی، درختان و انسانها میشود.
این گزارش بررسی میکند که چگونه گرمای شدید در سیستمهای کشاورزی موج میزند و چگونه امواج گرما میتوانند با سایر متغیرهای اقلیمی، از جمله باران، تابش خورشیدی، رطوبت، باد و خشکسالی، تعامل داشته باشند تا اثرات ترکیبی ایجاد کنند که افراد و کل اکوسیستمها را ویران میکند.
کیو دونگیو، مدیرکل فائو، گفت: «این کار نشان میدهد که چگونه گرمای شدید یک عامل اصلی افزایشدهنده خطر است و فشار فزایندهای را بر محصولات کشاورزی، دام، شیلات و جنگلها و جوامع و اقتصادهایی که به آنها وابسته هستند، وارد میکند.»
سلست سائولو، دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی، گفت: «گرمای شدید به طور فزایندهای شرایطی را که سیستمهای کشاورزی-غذایی تحت آن کار میکنند، تعریف میکند. این پدیده بیش از یک خطر اقلیمی منفرد، «به عنوان یک عامل خطر ترکیبی عمل میکند که نقاط ضعف موجود در سیستمهای کشاورزی را تشدید میکند.»
بخشهای گزارش مشترک فائو و سازمان جهانی هواشناسی، علم فیزیکی گرمای شدید، آسیبپذیریها، تأثیرات مشاهده شده و پیشبینی شده بر کشاورزی، استراتژیهای سازگاری، مطالعات موردی و ارائه توصیههای سیاستی را شرح میدهد.
گیاهان، حیوانات، ماهیها، درختان و انسانها
تأثیر رویدادهای گرمای شدید به زمان و مکان وقوع آنها بستگی دارد. این گزارش اشاره میکند که چگونه در بهار ۲۰۲۵، بخشی از رشتهکوه فرغانه قرقیزستان، دمای طولانی ۳۰.۸ درجه سانتیگراد را تحمل کرد که ۱۰ درجه بالاتر از حد معمول است. این امر باعث ایجاد شوک حرارتی در محصولات میوه و گندم شد که به شیوع ملخ، افزایش تبخیر که ظرفیت آبیاری را کاهش داد و در نهایت کاهش ۲۵ درصدی برداشت غلات منجر شد.
افزایش میانگین دمای جهانی و رویدادهای گرمای شدید مکرر و شدید، «حاشیه ایمنی حرارتی» را که گونهها برای فرآیندهای بیولوژیکی که از فتوسنتز، بازسازی سلولی، تولید مثل و در نهایت زنده ماندن پشتیبانی میکنند، به آن متکی هستند، محدود میکند. طبق این گزارش، شدت گرمای شدید در ۲ درجه سانتیگراد گرمایش جهانی تقریباً دو برابر و در ۳ درجه، چهار برابر میشود، در مقایسه با ۱.۵ درجه افزایش میانگین دمای جهانی.
برای رایجترین گونههای دام، استرس از دمای بالای ۲۵ درجه سانتیگراد شروع میشود و برای مرغها و خوکها که قادر به خنک کردن خود با تعریق نیستند، کمی پایینتر است. بالاتر از این آستانه، حیوانات شروع به رنج کشیدن میکنند، در ابتدا به دنبال سایه میگردند، آب بیشتری مینوشند، غذا میخورند و کمتر حرکت میکنند، در حالی که اگر قرار گرفتن در معرض آن ادامه یابد، دچار آسیب دستگاه گوارش، نارسایی اندامها و شوک قلبی عروقی میشوند. حتی زمانی که کشنده نباشد، گرمای شدید، بازده لبنیات و همچنین محتوای چربی و پروتئین را کاهش میدهد - که از جمله موارد دیگر، ردپای کربن غذاهای حیوانی را بدتر میکند. ماهیها میتوانند دچار نارسایی قلبی شوند زیرا برای حفظ میزان تنفس بالا در آبهایی که رویدادهای گرمای شدید سطح اکسیژن محلول را کاهش میدهند، تلاش میکنند. در سال ۲۰۲۴، ۹۱ درصد از اقیانوسهای جهان حداقل یک موج گرمای دریایی را تجربه کردند.
برای اکثر محصولات کشاورزی عمده، کاهش بازده در دمای بالای ۳۰ درجه سانتیگراد شروع میشود - که برای برخی از محصولات مانند سیبزمینی و جو کمتر است - که منجر به تضعیف دیوارههای سلولی، گردههای استریل و تولید ترکیبات اکسیداتیو سمی میشود. در دماهای بسیار بالا، نرخ فتوسنتز و تنفس درختان متفاوت میشود و باعث ایجاد عدم تعادل انرژی میشود که منجر به کاهش رشد و حذف کمتر کربن از جو میشود. شواهد نشان میدهد که همبستگی قوی بین امواج گرما و آتشسوزیهای جنگلی وجود دارد و فصلهای آتشسوزی طولانیتر و شدیدتر میشوند.
گرمای بسیار شدید همچنین به انسانها، به ویژه کارگران کشاورزی، آسیب میرساند که میتواند برای آنها کشنده باشد. بر اساس این گزارش، تعداد روزهایی که در هر سال هوا برای کار کردن بیش از حد گرم است، ممکن است در بیشتر مناطق جنوب آسیا، مناطق گرمسیری جنوب صحرای آفریقا و بخشهایی از آمریکای مرکزی و جنوبی به ۲۵۰ روز افزایش یابد.
اثرات مرکب
خطر کامل گرمای شدید نه تنها در تأثیرات مستقیم آن، بلکه در نقش آن به عنوان یک عامل افزایشدهنده خطر، تقویت اثر تنش آبی، ایجاد خشکسالیهای ناگهانی و افزایش خطر آتشسوزیهای جنگلی یا تقویت شیوع آفات و بیماریها نیز نهفته است. این گزارش نگاهی جامع به چنین اثرات مرکبی ارائه میدهد.
خشکسالیهای ناگهانی اغلب
این پدیده در اثر گرمای شدید و کاهش رطوبت خاک سطحی و ناحیه ریشه ایجاد میشود. موارد قابل توجهی در ایالات متحده آمریکا در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۷، فدراسیون روسیه در سال ۲۰۱۰، استرالیا در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، چین در سال ۲۰۲۲ و برزیل در اواخر سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ رخ داده است که در آنها با افزایش میانگین دما تا ۷ درجه سانتیگراد برای دورههای طولانی، عملکرد سویا تا ۲۰ درصد کاهش یافته است. دادهها نشان میدهد که این پدیدهها زودتر شروع میشوند، مدت طولانیتری ادامه مییابند و زمینهای زراعی، مناطق جنگلی و جمعیتهای انسانی بیشتری را در معرض اثرات خود قرار میدهند. این پدیدهها میتوانند اثرات ماندگاری مانند خاکهای سخت شده با توانایی کاهش یافته در جذب آب و آسیبپذیری بیشتر در برابر فرسایش بر جای بگذارند.
... مطالعات موردی متعددی در این گزارش ارائه شده است، از جمله موج گرمای عظیمی که در سال ۲۰۲۱، ۳ میلیون کیلومتر مربع از آمریکای شمالی را در بر گرفت، زمانی که اوج دما به چهار انحراف معیار بالاتر از حد معمول افزایش یافت و منجر به کاهش عمده عملکرد در باغهای میوه و مزارع درخت کریسمس و افزایش فاجعهبار آتشسوزیهای جنگلی شد. تجزیه و تحلیل سنجش از دور و بررسیهای زمینی نشان داد که حلقههای بازخورد متعددی فعال شدهاند، مانند شرایط خاک خشک که اثر گرمایشی تابش خورشیدی را تشدید میکند.
توصیههای کلیدی
این گزارش به نیاز به نوآوری و اجرای اقدامات تطبیقی مانند اصلاح نژاد انتخابی و انتخاب محصول متناسب با واقعیت جدید آب و هوایی، تنظیم پنجرههای کاشت و تغییر شیوههای مدیریتی که میتوانند محصولات و فعالیتهای کشاورزی را از اثرات گرمای شدید محافظت کنند، اشاره دارد. سیستمهای هشدار اولیه ابزاری بسیار مهم در کمک به کشاورزان در تلاشهایشان برای پاسخگویی به گرمای شدید هستند.
دسترسی به خدمات مالی - انتقال وجه نقد، طرحهای بیمه و پرداخت، طرحهای حمایت اجتماعی پاسخگو به شوک و سایر اشکال - زیربنای همه دستههای گزینههای تطبیق است. راهحلهای فنی ضروری هستند، اما به خودی خود بدون پرداختن به موانع فراگیر اجتماعی-اقتصادی در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط، از جمله دسترسی محدود به اطلاعات، آموزش، آگاهی و آموزش، کافی نخواهند بود.
در این گزارش آمده است: «حفاظت از آینده کشاورزی و تضمین امنیت غذایی جهانی نه تنها مستلزم ایجاد تابآوری در مزرعه، بلکه مستلزم اعمال همبستگی بینالمللی و اراده سیاسی جمعی برای تقسیم ریسک و گذار قاطع از آیندهای با انتشار بالای گازهای گلخانهای است.»
