حکمت یک کشاورز ۹۰ ساله؛ چهار درس ساده برای شخم بهتر زمین

روزی با کشاورزی سالخورده و باتجربه که حدود ۹۰ سال سن داشت، درباره کشاورزی، شخم و ابزارهایی مانند گاوآهن گفت‌وگو می‌کردم. او با صراحت از «پنج‌شاخ» ــ همان چیزل‌پکر ــ دفاع می‌کرد و آن را ابزار خوبی برای شخم زمین می‌دانست.

از او پرسیدم چرا چنین اعتقادی دارد. با همان سادگی و تجربه‌ای که سال‌ها کار روی زمین به او آموخته بود، چند دلیل آورد.

نخست گفت: چون عرض کار این ابزار از گاوآهن برگردان‌دار بیشتر است، شخم زمین زودتر تمام می‌شود و کار کشاورز برکت بیشتری پیدا می‌کند.

دوم این‌که زمین هموار را ناهموار نمی‌کند؛ حتی کمک می‌کند مزرعه صاف‌تر بماند.

سوم این‌که اگر کشاورز حوصله و دقت داشته باشد، می‌تواند با هر تراکتوری ــ متناسب با توان آن ــ تعداد شاخک‌ها را کم یا زیاد کند تا در لایه‌های سفت خاک خراش ایجاد شود. به گفته او، این کار باعث می‌شود ریشه‌های گیاه بهتر و عمیق‌تر در خاک نفوذ کنند.

چهارم هم این بود که کشاورز باید «دهقان داشته باشد»؛ یعنی توان و امکان تهیه ابزار یا سرمایه لازم برای خرید آن را فراهم کند.

این کشاورز کهنه‌کار در ادامه نکته مهم‌تری را هم مطرح کرد. او می‌گفت پذیرش هر توصیه یا روش جدید در میان کشاورزان به چند اصل ساده بستگی دارد:

اول، آن روش باید برای کشاورز نفع اقتصادی داشته باشد و درآمد او را بیشتر کند.

دوم، سختی کار را کمتر کند و کار کشاورز را آسان‌تر سازد.

سوم، کشاورز بتواند آن روش را ببیند و ابزار و نهاده‌های لازم برای اجرای آن در دسترسش باشد.

به تعبیر او، اگر این سه اصل فراهم باشد، پذیرش هر پدیده تازه در کشاورزی آسان‌تر خواهد شد.

تجربه نیز نشان می‌دهد هر جا نوآوری‌ها در کشاورزی با چنین چارچوبی همراه بوده‌اند، کشاورزان آن را پذیرفته‌اند. شاید گاهی لازم باشد راه پذیرش را غیرمستقیم جست‌وجو کنیم؛ همان‌طور که تجربه‌های ساده اما عمیق کشاورزان قدیمی، هنوز هم می‌تواند راهنمایی برای توسعه و ترویج در کشاورزی باشد.

نوشته: مهندس اسماعیل اسفندیاری پور - مشاور وزیر و مجری اسبق طرح گندم