گزارش وضعیت امنیت غذایی و تغذیه جهان در سال ۲۰۲۶: کاهش تدریجی گرسنگی، اما تداوم چالش دسترسی به رژیم غذایی سالم

گزارش «وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان ۲۰۲۶» که به‌طور مشترک توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD)، صندوق کودکان ملل متحد (UNICEF)، برنامه جهانی غذا (WFP) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) منتشر شده است، معتبرترین گزارش سالانه جهان در حوزه امنیت غذایی و تغذیه محسوب می‌شود. این گزارش علاوه بر ارزیابی آخرین وضعیت گرسنگی و سوءتغذیه در جهان، آثار افزایش قیمت مواد غذایی بر توان خانوارها برای دسترسی به رژیم غذایی سالم را بررسی کرده و راهکارهایی برای کاهش این چالش ارائه می‌کند.

بر اساس این گزارش، وضعیت امنیت غذایی جهان در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال‌های بحرانی پس از همه‌گیری کووید-۱۹ اندکی بهبود یافته است. سهم جمعیت جهان که از گرسنگی رنج می‌برند از ۸٫۶ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۸٫۱ درصد در سال ۲۰۲۳، ۷٫۹ درصد در سال ۲۰۲۴ و ۷٫۸ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. با وجود این روند مثبت، هنوز حدود ۶۴۵ میلیون نفر در جهان دچار کمبود مزمن غذا هستند که این تعداد حدود ۵۰ میلیون نفر بیشتر از سال ۲۰۱۵ است و نشان می‌دهد جهان همچنان از دستیابی به هدف «ریشه‌کنی گرسنگی تا سال ۲۰۳۰» فاصله قابل توجهی دارد.

گزارش نشان می‌دهد که وضعیت مناطق مختلف جهان بسیار متفاوت است. آفریقا همچنان بحرانی‌ترین وضعیت را دارد و حدود ۲۰ درصد جمعیت این قاره با گرسنگی مواجه هستند؛ یعنی تقریباً یک نفر از هر پنج نفر. در مقابل، آمریکای شمالی و اروپا پایین‌ترین میزان گرسنگی را دارند و آسیا و آمریکای لاتین در سال‌های اخیر روندی نسبتاً بهبود یافته را تجربه کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین پیام‌های گزارش آن است که چالش اصلی جهان دیگر کمبود تولید غذا نیست، بلکه ناتوانی بسیاری از مردم در تأمین هزینه یک رژیم غذایی سالم است. گزارش تأکید می‌کند که امنیت غذایی نباید صرفاً بر تأمین کالری استوار باشد، بلکه دسترسی مستمر به رژیم غذایی سالم، متنوع، مغذی و متعادل باید معیار اصلی ارزیابی امنیت غذایی باشد. به همین دلیل، مفهوم «هزینه رژیم غذایی سالم» (Cost of a Healthy Diet) به‌عنوان محور اصلی تحلیل‌های گزارش معرفی شده است.

گزارش نشان می‌دهد که تورم مواد غذایی در سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش توان خرید خانوارها بوده است. افزایش قیمت مواد غذایی موجب شده است بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، مصرف اقلام مغذی مانند میوه، سبزی، لبنیات، گوشت، تخم‌مرغ و حبوبات را کاهش دهند و به مصرف غذاهای ارزان‌تر و کم‌ارزش‌تر از نظر تغذیه‌ای روی آورند. این روند علاوه بر تشدید سوءتغذیه، خطر ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر مانند دیابت، بیماری‌های قلبی و چاقی را نیز افزایش داده است.

از دیدگاه این گزارش، عوامل مؤثر بر افزایش هزینه رژیم غذایی سالم تنها به تورم محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل ساختاری شامل بهره‌وری پایین تولید، ناکارآمدی زنجیره تأمین، هزینه‌های بالای حمل‌ونقل، ضایعات غذایی، ضعف زیرساخت‌ها، اختلال در تجارت و سیاست‌های نامناسب حمایتی موجب افزایش قیمت مواد غذایی مغذی شده‌اند. بنابراین، راهکارهای مقابله با ناامنی غذایی نیز باید فراتر از افزایش تولید باشد.

در بخش راهبردهای سیاستی، گزارش تأکید می‌کند که دولت‌ها باید علاوه بر افزایش بهره‌وری تولید، به کاهش هزینه‌های زنجیره ارزش غذا، بهبود عملکرد بازارها، کاهش ضایعات غذایی، توسعه زیرساخت‌ها، حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر و کنترل تورم مواد غذایی توجه ویژه داشته باشند. همچنین تقویت نظام‌های حمایت اجتماعی، سرمایه‌گذاری در کشاورزی پایدار، توسعه تجارت کارآمد و ارتقای تاب‌آوری نظام‌های غذایی از جمله اقدامات کلیدی برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار معرفی شده‌اند.

مهم‌ترین پیام گزارش SOFI 2026 آن است که جهان وارد مرحله جدیدی از سیاست‌گذاری غذایی شده است. به طوریکه در گذشته تمرکز اصلی بر افزایش تولید مواد غذایی بود، امروز هدف اصلی باید تضمین دسترسی همه مردم به یک رژیم غذایی سالم، مغذی و مقرون‌به‌صرفه باشد. بنابراین، شاخص موفقیت نظام‌های کشاورزی دیگر صرفاً میزان تولید یا خودکفایی نیست، بلکه توانایی نظام غذایی در فراهم کردن غذای سالم برای همه اقشار جامعه با قیمتی قابل پرداخت است.

برای کشورهایی مانند ایران که با محدودیت منابع آب، تغییر اقلیم، نوسانات اقتصادی و فشار بر قدرت خرید خانوارها مواجه هستند، پیام این گزارش بسیار روشن است: سیاست‌های کشاورزی باید از رویکرد تولیدمحور به رویکرد نظام کشاورزی و غذا تغییر جهت دهند؛ رویکردی که در آن تولید، فرآوری، توزیع، تجارت، قیمت، تغذیه، سلامت و رفاه مصرف‌کنندگان به‌صورت یکپارچه مورد توجه قرار گیرد.

اسکندر زند

عضو هیات علمی مؤسسه تحقیقات گیاه پزشکی کشور