هشدار جدی درباره یک عادت پرهزینه کشاورزی در جماران آق‌قلا
۱۰ تن شالی؛ اما سهم خاک، آتش بود!
سوزاندن کاه و کلش شالی در جماران آق‌قلا زنگ خطری برای خاک است. بررسی علمی پیامدها و ارائه بسته اقدام فوری کشاورزی حفاظتی برای مدیریت بقایای گیاهی.
پس از ماه‌ها تلاش و بهره‌برداری از توان بیولوژیک خاک، سوزاندن کاه و کلش شالی در مزارع شمال کشور همچنان به عنوان یک چالش جدی زیست‌محیطی و زراعی خودنمایی می‌کند. گزارشی میدانی از مزارع منطقه جماران در شهرستان آق‌قلا نشان می‌دهد که چگونه طلای قهوه‌ای و زیست‌توده ارزشمند مزارع به خاکستر تبدیل می‌شود؛ رفتاری که لزوم بازنگری فوری در شیوه‌های سنتی و گذار به «کشاورزی حفاظتی» را دوچندان کرده است.
آق‌قلا ـ استان گلستان: پس از برداشت شالی در یکی از مزارع منطقه جماران شهرستان آق‌قلا، بقایای کاه و کلش برنج به جای آنکه در مزرعه حفظ و مدیریت شوند، به آتش کشیده شده‌اند؛ صحنه‌ای که ضرورت اقدام فوری برای پایان دادن به این شیوه نادرست و جایگزینی آن با مدیریت اصولی بقایای گیاهی و کشاورزی حفاظتی را بیش از پیش آشکار می‌کند.
کشاورز این زمین امسال حدود ۱۰ تن شالی برداشت کرده است؛ محصولی که نتیجه ماه‌ها تلاش، مصرف آب، انرژی خورشید، نهاده‌ها و مهم‌تر از همه توان تولیدی خاک بوده است. اما پس از برداشت، بقایای همان محصول در آتش می‌سوزند؛ گویی خاکی که ۱۰ تن محصول به کشاورز هدیه کرده است، اکنون با آتش پاسخ می‌گیرد.
آتش، فقط کاه و کلش را از بین نمی‌برد
از نظر علمی، بقایای شالی ماده‌ای زائد نیستند. کاه و کلش بخشی از زیست‌توده (بیوماس) تولیدشده در مزرعه‌اند و حاوی کربن و عناصر غذایی گوناگونی هستند که می‌توانند، در صورت مدیریت صحیح، دوباره وارد چرخه زیستی خاک شوند.
سوزاندن این بقایا موجب خروج بخشی از کربن و مواد آلی موجود در آن‌ها به شکل گازها و محصولات احتراق می‌شود و هم‌زمان با ایجاد حرارت شدید در سطح زمین، می‌تواند به بخشی از زیستمندان و فرایندهای بیولوژیک سطح خاک آسیب وارد کند. از سوی دیگر، حذف پوشش گیاهی، خاک را در برابر تابش مستقیم خورشید، فرسایش بادی و آبی و نوسانات شدید دما به شدت آسیب‌پذیرتر می‌سازد.
خاک؛ یک بوم‌سازگان زنده، نه یک بستر بی‌جان
میکروارگانیسم‌ها، کرم‌های خاکی و سایر جانداران خاکزی در تجزیه بقایا، چرخه عناصر غذایی و شکل‌گیری ساختمان مناسب خاک نقش اساسی دارند. بنابراین بقایای گیاهی، در صورت مدیریت علمی، بخشی از سرمایه پایدار تولید در آینده مزرعه به شمار می‌روند.
بقایای شالی را باید «مدیریت» کرد، نه «سوزاند»
یکی از تغییرات بنیادین و ضروری در نگرش کشاورزی این است که کاه و کلش را پسماند و زباله تلقی نکنیم. در کشاورزی حفاظتی، هدف بنیادین این است که بقایای گیاهی تا حد امکان روی سطح خاک باقی بمانند و از طریق مدیریت مناسب، به بخشی از چرخه طبیعی تولید تبدیل شوند.
مدیریت اصولی بقایا می‌تواند به اهداف زیر کمک کند:
- حفظ پوشش سطح خاک؛
- کاهش تبخیر سطحی آب؛
- کاهش چشمگیر فرسایش خاک؛
- بازگشت تدریجی ماده آلی به خاک؛
- تقویت فعالیت زیستی و بیولوژیک خاک؛
- و بهبود شرایط کیفی برای تولید محصول بعدی.
بر این اساس، ضروری است الگوی سنتی: برداشت ← سوزاندن ← خاک‌ورزی سنگین
به سمت الگوی پایدار کشاورزی حفاظتی: برداشت ← خردکردن و توزیع یکنواخت بقایا ← حفظ پوشش خاک ← کشت محصول بعدی با حداقل اختلال در خاک (کم‌خاک‌ورزی یا بی‌خاک‌ورزی)
تغییر مسیر دهد.
اما راه‌حل این معضل، تنها توصیه زبانی به کشاورز نیست. اگر واقعاً خواهان توقف آتش‌زدن بقایای شالی هستیم، نباید صرفاً از کشاورز بخواهیم دست از این کار بکشد؛ بلکه باید راهکارهای جایگزین، عملی، اقتصادی و در دسترس در اختیار او قرار گیرد.
بسته اقدام فوری برای مزارع جماران و آق‌قلا
۱. شناسایی مزارع: مرکز جهاد کشاورزی منطقه با همکاری دهیاری و شورای اسلامی روستا، مزارع واجد بقایای شالی را شناسایی و وضعیت آن‌ها را ثبت و پایش کنند.
۲. تأمین ماشین‌های مدیریت بقایا: ادوات و ماشین‌های مناسب برای خردکردن و پخش یکنواخت بقایا در اختیار بهره‌برداران قرار گیرد و خدمات مکانیزاسیون ترجیحاً به‌صورت گروهی، تشکلی و با تعرفه مناسب ارائه شود.
۳. ایجاد مزارع الگویی (نمایشی): دست‌کم چند مزرعه در منطقه جماران به‌عنوان سایت الگویی انتخاب شوند تا فرایند مدیریت بقایای شالی بدون آتش‌زدن و حفظ آن برای کشت بعدی به نمایش درآید.
۴. مقایسه علمی و اقتصادی: در این مزارع الگویی شاخص‌هایی نظیر هزینه تمام‌شده، مصرف سوخت، رطوبت خاک، وضعیت ماده آلی و عملکرد محصول بعدی پایش و ثبت شود تا کشاورزان نتایج ملموس را در قالب ارقام و مشاهدات مزرعه‌ای ارزیابی کنند.
۵. تشکیل بانک یا ناوگان مشترک مکانیزاسیون: تعاونی‌ها و تشکل‌های کشاورزی می‌توانند ناوگان مورد نیاز مدیریت بقایا را به‌صورت مشارکتی تأمین کنند تا کمبود ادوات، دستاویزی برای سوزاندن مزرعه نباشد.
۶. آموزش‌های کاربردی در مزرعه: مروجان و کارشناسان ترویج، شیوه‌های صحیح خردکردن، مدیریت بقایا و نحوه کشت مستقیم محصول بعدی را به‌صورت عملی در مزرعه به کشاورزان آموزش دهند.
۷. ارائه مشوق‌های حمایتی: برای کشاورزانی که از سوزاندن بقایا خودداری کرده و روش‌های حفاظتی را اجرا می‌کنند، خدماتی مانند تسهیلات فنی، اولویت در ماشین‌آلات و حمایت‌های ترویجی در نظر گرفته شود.
۸. پایش، نظارت و اجرای قانون: همگام با اقدامات آموزشی و حمایتی، نظارت بر آتش‌نزدن مزارع و اعمال دقیق، مستمر و عادلانه مقررات قانونی نیز پیگیری شود.
جماران؛ پایلوت آغاز یک دگرگونی در مدیریت مزرعه
پیشنهاد می‌شود منطقه جماران به‌عنوان پایلوت مدیریت پایدار بقایای شالی در سطح شهرستان آق‌قلا معرفی گردد. در قالب یک طرح یک‌ساله، گروهی از کشاورزان پیشرو می‌توانند مدیریت بدون آتش را تجربه کنند تا یافته‌های زراعی، اقتصادی و پیامدهای خاکی آن مستندسازی شود.
بدون تردید چنانچه کشاورز دریابد که نگه‌داشت بقایا علاوه بر صیانت از باروری خاک و کاهش هزینه‌های آماده‌سازی، بستر مناسبی برای توفیق کشت بعدی فراهم می‌سازد، تغییر الگو با سرعت و پایداری بسیار بیشتری رخ خواهد داد.
خاک؛ سرمایه و شریک واقعی تولید
کشاورز زحمت‌کش جماران امسال نزدیک به ۱۰ تن شالی از این مزرعه برداشت کرده است. اکنون پرسش بنیادین این است: وقتی زمین با چنین سخاوتی محصول داده است، آیا خاکستر کردن بقایای آن پاسخ شایسته‌ای به این توان زایش است؟
کاه و کلش پسماند نیست؛ این بقایا بخشی از ثروت طبیعی و سرمایه برگشت‌پذیر به چرخه خاک هستند. ۱۰ تن شالی از زمین برداشت کردیم؛ حال نوبت ماست که سهم خاک را بازگردانیم. بقایای گیاهی را به جای سوزاندن، با روش‌های حفاظتی مدیریت کنیم.
خاک را نباید فدای منافع کوتاه‌مدت کرد؛ سلامت خاک ضامن تولید پایدار فردا است.
محمداسماعیل اسدی
پژوهشگر ارشد کشاورزی حفاظتی
جمعه، مهر ۱۴۰۵ — استان گلستان، منطقه جماران شهرستان آق‌قلا
