۵۷ درصد ظرفیت سدهای ایران خالی است؛ زنگ خطر کم‌آبی برای کشاورزی و امنیت غذایی
با وجود افزایش ۳۰ درصدی ذخایر سدهای کشور نسبت به سال گذشته، آمارهای تازه نشان می‌دهد بیش از نیمی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است
با وجود افزایش ۳۰ درصدی ذخایر سدهای کشور نسبت به سال گذشته، آمارهای تازه نشان می‌دهد بیش از نیمی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است؛ وضعیتی که ضرورت بازنگری در الگوی مصرف آب، مدیریت منابع و برنامه‌ریزی برای تولید محصولات کشاورزی را بیش از گذشته برجسته می‌کند.
بر اساس آخرین آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور تا ۱۰ آبان‌ماه سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ به ۲۲ میلیارد و ۵۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است. اگرچه این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۰ درصد افزایش نشان می‌دهد، اما تنها حدود ۴۳ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور پر است و بیش از ۵۷ درصد ظرفیت آن‌ها همچنان خالی مانده است.
این آمار در نگاه نخست از بهبود نسبی وضعیت ذخایر آبی حکایت دارد، اما مقایسه با میانگین بلندمدت نشان می‌دهد نباید افزایش ذخایر نسبت به سال گذشته را به معنای عبور از بحران آب تلقی کرد. حجم آب موجود در سدها در حال حاضر تنها حدود پنج درصد بالاتر از متوسط ۱۰ ساله است؛ موضوعی که شکنندگی وضعیت منابع آبی کشور را یادآوری می‌کند.
افزایش ورودی آب؛ اما خروجی سدها همچنان بالاست
بررسی آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۰ آبان‌ماه، مجموع ورودی آب به مخازن سدهای کشور به یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم در مدت مشابه سال گذشته یک میلیارد و ۱۱۰ میلیون مترمکعب بود؛ بنابراین ورودی آب به سدها نسبت به سال قبل ۷۲ درصد افزایش داشته است.
همچنین میزان ورودی آب در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله، حدود ۱۰ درصد رشد نشان می‌دهد. با این حال، در همین بازه زمانی خروجی آب از سدهای کشور به ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته شش درصد افزایش دارد.
فاصله میان ورودی و خروجی آب، ضرورت مدیریت دقیق‌تر منابع و مصارف را برجسته می‌کند. افزایش بارندگی یا ورودی آب به مخازن، زمانی می‌تواند به بهبود پایدار وضعیت منابع آبی منجر شود که با کنترل برداشت‌ها، کاهش هدررفت و برنامه‌ریزی متناسب با ظرفیت هر حوضه آبریز همراه باشد.
سدهای کم‌آب؛ از دوستی و طرق تا لار تهران
نگاهی به وضعیت سدهای مهم کشور نشان می‌دهد شرایط منابع آبی در استان‌های مختلف یکسان نیست و برخی مخازن همچنان با محدودیت جدی ذخایر مواجه‌اند.
بر اساس آمار منتشرشده تا ۱۰ آبان‌ماه، سد دوستی در خراسان رضوی تنها یک درصد ظرفیت خود را پر کرده و ذخیره آب آن حدود ۱۵ میلیون مترمکعب گزارش شده است. ذخایر این سد در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله حدود ۹۵ درصد کاهش دارد.
سد لار در استان تهران نیز با حدود دو درصد پرشدگی و ۲۳ میلیون مترمکعب ذخیره آب، در وضعیت نامطلوبی قرار گرفته است. سد طرق در خراسان رضوی با سه درصد پرشدگی و حدود یک میلیون مترمکعب ذخیره، از دیگر مخازن کم‌آب کشور محسوب می‌شود.
در استان تهران و البرز نیز اختلاف وضعیت سدها قابل توجه است؛ در حالی که سد امیرکبیر حدود ۶۷ درصد پرشدگی دارد، میزان پرشدگی سدهای طالقان، لتیان و ماملو به‌ترتیب حدود ۳۷، ۲۷ و ۱۱ درصد گزارش شده است.
در مقابل، سدهای خوزستان شرایط متفاوتی دارند؛ میزان پرشدگی سدهای کارون، دز و کرخه به‌ترتیب ۶۲، ۳۸ و ۴۰ درصد اعلام شده است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد سیاست‌گذاری آبی نمی‌تواند صرفاً بر مبنای یک شاخص ملی انجام شود و وضعیت هر حوضه آبریز باید به‌صورت مستقل مورد توجه قرار گیرد.
کشاورزی؛ نخستین بخش نیازمند مدیریت هوشمندانه آب
کاهش ذخایر آبی فقط مسئله تأمین آب شرب یا مدیریت سدها نیست؛ بخش کشاورزی نیز به‌طور مستقیم از وضعیت منابع آب سطحی و زیرزمینی تأثیر می‌پذیرد. هرگونه محدودیت در تأمین آب می‌تواند برنامه کشت، سطح زیرکشت، عملکرد محصولات و هزینه تولید کشاورزان را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، ادامه الگوهای کشت نامتناسب با ظرفیت آبی مناطق، توسعه محصولات پرآب‌بر در حوضه‌های دارای تنش آبی و اتکای بیش از اندازه به منابع آب زیرزمینی می‌تواند فشار بر منابع موجود را افزایش دهد.
از سوی دیگر، تغییر الگوی کشت بدون حمایت مالی و فنی از کشاورزان نیز راهکار پایداری نخواهد بود. کشاورزی که برای تغییر محصول، اصلاح روش آبیاری یا استفاده از تجهیزات جدید با هزینه‌های سنگین روبه‌روست، به سیاست‌های حمایتی، دسترسی به فناوری و بازار مطمئن نیاز دارد.
امنیت غذایی در گرو اصلاح سیاست‌های آبی
آمار خالی بودن ۵۷ درصد ظرفیت سدهای کشور، بار دیگر ضرورت پیوند میان سیاست‌های آب و برنامه‌های تولید کشاورزی را مطرح می‌کند. تصمیم‌گیری درباره سطح زیرکشت، تخصیص آب، توسعه صنایع تبدیلی و حتی سیاست‌های واردات محصولات اساسی باید با در نظر گرفتن وضعیت واقعی منابع آبی انجام شود.
مدیریت آب کشاورزی نیز نباید به توصیه‌های کلی برای صرفه‌جویی محدود بماند. کاهش تلفات شبکه‌های انتقال و توزیع، بهبود بهره‌وری آب در مزرعه، توسعه سامانه‌های آبیاری متناسب با شرایط هر منطقه، بازنگری در الگوی کشت و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز، از جمله اقداماتی هستند که باید در قالب برنامه‌ای منسجم دنبال شوند.
نکته مهم آن است که افزایش ۳۰ درصدی ذخایر سدها نسبت به سال گذشته، نباید زمینه‌ساز خوش‌بینی زودهنگام یا افزایش بی‌محابای مصرف باشد. وقتی تنها ۴۳ درصد ظرفیت مخازن پر است و برخی سدهای مهم کشور با ذخایر بسیار پایین مواجه‌اند، هر تصمیم درباره توسعه کشت و مصرف آب باید بر پایه داده‌های دقیق و ظرفیت واقعی منابع اتخاذ شود.
مسئله امروز فقط خالی بودن بخشی از ظرفیت سدها نیست؛ مسئله اصلی نحوه مدیریت آبی است که در اختیار کشور قرار دارد. بدون اصلاح الگوی مصرف، هماهنگی میان وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی و حمایت عملی از کشاورزان برای افزایش بهره‌وری، حتی بهبود مقطعی بارندگی و ذخایر سدها نیز نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت آبی و غذایی کشور باشد.
