کمبود کود در کشور های آفریقایی پس از جنگ ایران و آمریکا
دولتهای آفریقایی باید اقدامات فوری برای رفع کمبود کود انجام دهند
امنیت غذایی در آفریقا به دلیل ادامه بیثباتی در تنگه هرمز میتواند با اختلالات عمدهای روبرو شود.
درگیری بین ایالات متحده، اسرائیل و ایران جریان تجارت جهانی کود را مختل میکند - و این امر میلیونها کشاورز آفریقایی را بدون آمونیاک، اوره، فسفات، گوگرد و سایر نهادههای کودی حیاتی برای رشد بیشتر مواد غذایی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا باقی میگذارد.
برای مثال، محمولههای کود که از تنگه هرمز عبور میکنند، تقریباً یک چهارم تجارت جهانی آمونیاک و بیش از یک سوم اوره دریایی را تشکیل میدهند. حتی کوچکترین خطر درک شده میتواند قیمت کود را افزایش دهد، حمل و نقل را متوقف کند و باعث تغییر اساسی در تورم قیمت مواد غذایی شود.
این سناریوی ناامنی غذایی چیز جدیدی نیست: اختلالات همهگیری کووید-۱۹ و جنگ در اوکراین، قیمت کود را به بالاترین حد خود رساند و نشان داد که ما چقدر به تعداد انگشتشماری از مراکز صادراتی و مسیرهای حمل و نقل تنگنادار وابسته شدهایم.
حدود ۸۰ درصد از کود مورد استفاده در سراسر کشورهای جنوب صحرای آفریقا وارداتی است، که اغلب به دلیل حمل و نقل، تأمین مالی و لجستیک، با قیمتهایی بسیار بالاتر از اروپا عرضه میشود. وقتی عرضه جهانی دچار مشکل میشود، کشاورزان آفریقا اغلب بیشترین شوکهای اقتصادی را احساس میکنند. برای بسیاری از دولتها، امنیت کود با امنیت غذایی گره خورده است که به نوبه خود با ثبات اقتصادی و اجتماعی مرتبط است.
کشاورزان خردهپا آفریقا در خط مقدم این بحران قرار دارند. آنها تقریباً 70 درصد از غذای کشورهای جنوب صحرای آفریقا را تولید میکنند و برخلاف مزارع تجاری بزرگ که پول نقد کافی برای تأمین زودتر مواد غذایی خود را دارند، کشاورزان خردهپا اغلب گزینههای محدودی برای کود دارند یا با افزایش شدید قیمت مواجه میشوند.
طبق گزارش سازمان غذا و کشاورزی، حتی کاهش ۱۰ درصدی در میزان کود میتواند منجر به کاهش ۲۵ درصدی ذرت، برنج و گندم کشت شده در کشورهای جنوب صحرای آفریقا شود. این امر میتواند تورم مواد غذایی را تا ۸ درصد در این قاره افزایش دهد.
در سال ۲۰۲۲، گروه بانک توسعه آفریقا، طرح ۱.۵ میلیارد دلاری «تسهیلات تولید غذای اضطراری آفریقا» را برای کمک به کشورها در مقابله با اختلالات عرضه در بحبوحه جنگ اوکراین راهاندازی کرد. این طرح از نزدیک به ۱۶ میلیون کشاورز خردهپا در ۳۵ کشور با بذر و کود هوشمند اقلیمی حمایت کرده و به تولید ۴۶ میلیون تن غذا به ارزش حدود ۱۹ میلیارد دلار کمک کرده است و نزدیک به ۳۲۳ میلیون دلار از شرکای بینالمللی نیز در این طرح مشارکت داشتهاند.
این طرح که تاکنون ۳.۵ میلیون تن کود تحویل داده است، در حال اجرای مرحله دوم خود است که از تغییر از کمکهای اضطراری فوری به تحکیم، افزایش و نهادینهسازی حاکمیت ملی غذایی بلندمدت پشتیبانی میکند. این راهکار ایجاد شده توسط آفریقا، نقشی در کمک به کشورهای آفریقایی برای کاهش عدم قطعیت جریان کود در تنگه هرمز دارد.
اما سیاستگذاران، شرکا و متحدان آفریقایی نیز باید برای کاهش خطرات فوری درگیری ایران و ایجاد تابآوری بلندمدت اقدام کنند. آنها باید در پنج جبهه حرکت کنند.
اول، آنها باید اطلاعات بازار را تقویت کنند. ردیابی لحظهای جریانهای تجاری، مسیرهای حمل و نقل و روند قیمتها به سیاستگذاران کمک میکند تا اختلالات را پیشبینی کنند. نظارت بر ترافیک کشتی تنگه هرمز توسط سازمان تجارت و توسعه سازمان ملل متحد نشان میدهد که چگونه دادههای تجاری میتوانند تصمیمات را قبل از تشدید کمبودها هدایت کنند. اشتراکگذاری دادهها بین مؤسسات منطقهای مانند مؤسسات تحت رهبری مشارکت کود و تجارت کشاورزی آفریقا به کشورها اجازه میدهد تا میزان مواجهه را ارزیابی کرده و اقدامات را هماهنگ کنند.
دوم، دولتهای آفریقایی و سازمانهای منطقهای باید تدارکات منطقهای و ذخایر ذخیره را هماهنگ کنند. با تجمیع تقاضای کود، آنها میتوانند قیمتهای بهتری را مذاکره کنند و خطر ممنوعیت صادرات یا افزایش ناگهانی بار را کاهش دهند. ذخایر کانال تجاری مشترک میتواند بازارها را در طول کمبودها تثبیت کند. مشارکت با تولیدکنندگان اصلی کود آفریقا مانند مراکش و نیجریه میتواند به تثبیت بازارها و محدود کردن خریدهای ناشی از وحشت کمک کند.
سوم، کشورهای آفریقایی باید فوراً تولید داخلی و منطقهای را گسترش دهند. کشورهایی مانند مراکش، نیجریه، کنیا و اتیوپی در حال ایجاد ظرفیت تولید و ترکیب کود هستند، اما مقیاس آن نسبت به تقاضا محدود است. مشارکتهای دولتی و خصوصی باید در ارتقای کارخانههای اختلاط، بنادر و راهآهن سرمایهگذاری کنند و در عین حال کودهای آلی و مدیریت مواد مغذی مخصوص خاک را ارتقا دهند.
چهارم، دولتهای آفریقایی باید از کشاورزان خردهپا در برابر افزایش ناگهانی قیمتها محافظت کنند. یارانههای هدفمند، سیستمهای کوپن دیجیتال و دسترسی گستردهتر به اعتبارات فصلی میتواند به کاهش بار نوسانات جهانی که بر دوش کسانی است که کمترین توانایی جذب آن را دارند، کمک کند.
در نهایت، ما باید از طرح کود و سلامت خاک آفریقا حمایت کنیم. این طرح که در اجلاس کود و سلامت خاک آفریقا به میزبانی اتحادیه آفریقا در سال 2024 تصویب شد، برنامه اقدام 10 ساله این طرح برای معکوس کردن تخریب خاک آفریقا، افزایش بهرهوری کشاورزی، سه برابر کردن مصرف کود، بازیابی تقریباً یک سوم خاک تخریبشده و دو برابر کردن عملکرد غلات طراحی شده است.
با نزدیک شدن به فصل کاشت 2026، توانایی آفریقا در عبور از خطرات تأمین کود به سرعت همکاری دولتها، سازمانهای منطقهای و شرکای بخش خصوصی و با دامنه وسیع بستگی دارد.
برنامه AgriConnect بانک جهانی که در اواخر سال 2025 با همکاری گروه بانک توسعه آفریقا و سایر سازمانها آغاز شد، نشان میدهد که این رویکرد مشارکتی چگونه میتواند باشد. با ترکیب مشاوره کشاورزی دیجیتال، تسهیل دسترسی به اعتبار و کشاورزی هوشمند با توجه به آب و هوا، AgriConnect میتواند به کشاورزان در تهیه کود و سایر نهادههای مورد نیازشان کمک کند، به کشاورزان نشان دهد که چگونه از آنها به طور مؤثرتری استفاده کنند و کشاورزان را برای مقاومت بیشتر در برابر نوسانات بازار جهانی مجهز کند.
تنشها در خلیج فارس یادآور این نکته است که اختلال در یک خط کشتیرانی دوردست میتواند به افزایش قیمت مواد غذایی در خانوارهای آفریقایی هزاران کیلومتر دورتر منجر شود. بانکهای چندجانبه، آژانسهای منطقهای و سایر شرکای توسعه باید بودجه را با اولویتهای امنیت کود هماهنگ کنند. وقتی سریع عمل کنیم، این مشارکتها میتوانند بحران امروز را به فرصتی تبدیل کنند که حاکمیت غذایی و اقتصادی بلندمدت آفریقا را ایجاد میکند.
