ترسالی در راه است؟ آمار بارش مثبت شد، اما تهران هنوز تشنه است
میانگین بارش کشور نرمال شده، اما تهران و چند کلانشهر با کسری بارش و ذخایر پایین سدها روبهرو هستند؛ تابستان پرریسک در راه است.
میانگین بارش کشور روی کاغذ «نرمال» شده، اما پشت این عدد یک هشدار جدی پنهان است: توزیع نامتوازن بارشها باعث شده کلانشهرهایی مثل تهران، البرز و مشهد با وجود بهبود ملی، همچنان در معرض تنش آبی باشند. پرسش اصلی این است: ترسالی در راه است یا تابستان سختتری پیش رو داریم؟
بارش نرمال شد، اما تصویر ملی میتواند گمراهکننده باشد
با ورود به نیمه گرم سال، فشار مصرف آب بهسرعت بالا میرود و «تابستان» به فصل آزمون منابع آبی تبدیل میشود. در سال آبی جاری، شاخصهای کلی نشان میدهد میانگین بارش کشور به حدود ۲۳۵ میلیمتر رسیده که در مقایسه با متوسط بلندمدت ۲۱۶ میلیمتر، حدود ۴ درصد افزایش را ثبت کرده است؛ عددی که میتواند تصور ترسالی یا دستکم کاهش تنش را ایجاد کند.
اما کارشناسان میگویند اتکا به میانگین ملی کافی نیست؛ چون توزیع بارشها یکنواخت نبوده و همین نابرابری، وضعیت آب را در مناطق پرمصرف و پرجمعیت پیچیده کرده است.
کدام استانها عقب ماندند؟ فهرست مناطق با کسری بارش
به گفته سخنگوی صنعت آب، بخشی از بهبود بارش ناشی از عملکرد بهتر برخی استانهای غربی و جنوبی بوده؛ درحالیکه حدود ۱۰ استان همچنان با کسری بارش روبهرو هستند. در میان نامهای مطرحشده، استانهایی مانند تهران، قم، مرکزی، یزد، اصفهان، قزوین، البرز، سمنان و حتی بخشهایی از گیلان و مازندران دیده میشود.
این یعنی پرسش «ترسالی در راه است؟» برای همه کشور یک پاسخ واحد ندارد؛ برخی مناطق نفس تازه کردهاند و برخی دیگر همچنان در وضعیت پرریسک ایستادهاند.
سدها ۶۳ درصد پر شد؛ چرا تهران با آمارهای ملی آرام نمیشود؟
ورودی مخازن سدها از ابتدای سال آبی تا این مقطع حدود ۳۲.۳ میلیارد مترمکعب اعلام شده و حجم ذخایر نیز به حدود ۳۲.۶ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل، افزایش قابلتوجهی را نشان میدهد و درصد پرشدگی سدها در سطح ملی حدود ۶۳ درصد عنوان شده است.
با این حال، همین تصویر کلی برای تهران و چند کلانشهر دیگر «گمراهکننده» است؛ زیرا سدهای پنجگانه تهران همچنان در شرایط مناسبی نیستند و تهران وارد ششمین سال پیاپی خشکسالی شده است؛ تا جایی که بخشی از تأمین آب به برداشت از حجم مرده سدها رسیده؛ نشانهای روشن از انباشت کمبود در سالهای گذشته.
تهران، البرز و مشهد در صدر تنش آبی تابستان
برآوردها نشان میدهد تهران، البرز و مشهد در تابستان پیشرو، در صدر مناطق دارای تنش آبی قرار دارند و پس از آن شهرهایی مانند اراک و ساوه نیز ممکن است با چالش تأمین روبهرو شوند.
همزمان، در بخش کشاورزیِ استانهای مرکزی و نیمهخشک (از جمله تهران، قم، مرکزی، یزد، اصفهان و قزوین) نیز فشار کمآبی ادامه دارد؛ فشاری که در دوره اوج مصرف، میتواند رقابت بر سر منابع محدود را تشدید کند.
چرا فلات مرکزی هنوز تشنه است؟ «خشکسالی انباشته» و کسری بارش
کارشناسان دانشگاهی تأکید میکنند تصویر آب کشور ترکیبی از بهبود نسبی و تداوم ناترازی ساختاری است. حتی اگر متوسط بارش به نرمال نزدیک شود، در فلات مرکزی به دلیل کسری بارش و خشکسالیهای متوالی، جبران عقبماندگی زمانبر است.
در این چارچوب، بهطور مشخص گفته شده تهران حدود ۲۹ درصد کمتر از نرمال بارش دریافت کرده و برخی سدهای مهم تأمینکننده آب تهران (مانند امیرکبیر، لار، طالقان و ماملو) با کسری قابلتوجه نسبت به ظرفیت نرمال مواجهاند. نتیجه روشن است: ترسالیِ «ملی»، الزاماً تنش آبیِ «تهران» را کم نمیکند.
گرما و تبخیر در راه است؛ مدیریت مصرف از توصیه به ضرورت تبدیل شد
با نزدیک شدن به هفتههای گرمتر، افزایش دما و تبخیر میتواند فشار بیشتری به منابع موجود وارد کند. در چنین شرایطی، عبور از پیک مصرف بدون مدیریت مصرف آب و همراهی شهروندان ممکن نیست؛ بهخصوص در کلانشهرهایی که ظرفیتهای تأمین در بسیاری از نقاط، به سقف نزدیک شده است.
نسخه عبور از تابستان: از «افزایش عرضه» به «مدیریت تقاضا»
بخش مهمی از کارشناسان ریشه تنش آبی را در نوع حکمرانی آب میدانند؛ یعنی تمرکز تاریخی بر «افزایش عرضه» (سد، چاه، انتقال آب) به جای «کنترل مصرف». این رویکرد به مرور نوعی انتظار دائمی از دولت برای تأمین بیشتر ایجاد کرده، درحالیکه در بسیاری از شهرها دیگر امکان افزایش عرضه مثل گذشته وجود ندارد.
راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت تقاضا شامل:
- توسعه و حمایت از تجهیزات کاهنده مصرف در خانهها (با قابلیت کاهش محسوس مصرف)
- اصلاح فناوری و بهرهوری در کشاورزی و صنعت
- سیاستهای تشویقی/بازدارنده و فرهنگسازی هدفمند
شکاف منطقهای آب؛ یک روایت برای کل کشور کافی نیست
در برخی استانهای غربی حتی گزارشهایی از شرایط بهتر سدها مطرح شده، اما در فلات مرکزی و دامنههای جنوبی البرز، کمبود ادامه دارد. در «تهران آبی» (محدودهای با تمرکز جمعیتی بالا) میلیونها نفر به منابع محدود وابستهاند؛ وابستگیای که با ظرفیت اکولوژیک منطقه همخوانی ندارد.
به همین دلیل، مدیریت مصرف فقط یک توصیه کوتاهمدت نیست؛ کنار آن باید در سیاستهای توسعه شهری و بارگذاری جمعیتی در مناطق کمآب نیز بازنگری شود.
ترسالی «برای همه» نیست؛ تابستانِ فلات مرکزی پرریسک است
در پاسخ به پرسش «ترسالی در راه است؟» باید گفت: در مقیاس ملی نشانههای بهبود دیده میشود، اما تنش آبی در فلات مرکزی و کلانشهرها پابرجاست. با ورود به فصل گرما و افزایش مصرف و تبخیر، این نابرابری پررنگتر میشود و مدیریت مصرف آب به اصلیترین ابزار عبور از تابستان پیشرو تبدیل خواهد شد./دنیای اقتصاد
