راز یک گونه نادر در النگدره؛ چرا «وزغ هیرکانی» برای طبیعت حیاتی است؟

در دل جنگل‌های باستانی هیرکانی در پارک جنگلی النگدره گرگان، گونه‌ای کوچک اما بسیار مهم زندگی می‌کند؛ «وزغ هیرکانی». دوزیستی که حضور یا غیبت آن می‌تواند نشانه‌ای از سلامت یا هشدار برای اکوسیستم جنگل‌های شمال ایران باشد. کارشناسان محیط‌زیست می‌گویند حفظ این گونه در واقع به معنای حفاظت از کل چرخه طبیعی جنگل‌های هیرکانی است.

اهمیت وزغ هیرکانی در پارک جنگلی النگدره گرگان

پارک جنگلی هیرکانی النگدره گرگان بخشی از جنگل‌های ارزشمند هیرکانی در جنوب غربی شهر گرگان است و یکی از غنی‌ترین زیستگاه‌های طبیعی استان گلستان به شمار می‌رود. این پارک با وسعت حدود ۱۸۵ هکتار، به دلیل تنوع بالای گیاهی و جانوری، از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های تنوع زیستی شمال ایران محسوب می‌شود.

جنگل‌های هیرکانی النگدره مأمن گونه‌های ارزشمند و بومی بسیاری هستند که یکی از شاخص‌ترین آن‌ها «وزغ هیرکانی» یا وزغ ایچوالد است؛ گونه‌ای که نقش مهمی در تعادل اکولوژیکی این منطقه ایفا می‌کند.

وزغ هیرکانی؛ میراث زنده جنگل‌های باستانی

وزغ هیرکانی (Eichwald’s Toad) یکی از دوزیستان ارزشمند و بومی جنگل‌های هیرکانی جنوب دریای خزر است. این گونه به دلیل پراکنش محدود و وابستگی شدید به زیستگاه‌های جنگلی مرطوب، از اهمیت حفاظتی ویژه‌ای برخوردار است.

حضور وزغ هیرکانی در یک زیستگاه، نشانه‌ای از سلامت اکوسیستم و کیفیت مناسب منابع آب، خاک و پوشش گیاهی جنگل محسوب می‌شود. به همین دلیل دوزیستان از جمله این گونه، به عنوان «شاخص‌های زیستی» شناخته می‌شوند؛ زیرا کوچک‌ترین تغییرات در کیفیت محیط، آلودگی منابع آب، تخریب جنگل و تغییرات اقلیمی می‌تواند بر جمعیت آن‌ها تأثیر بگذارد.

کاهش جمعیت وزغ هیرکانی می‌تواند هشداری جدی برای تخریب اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی باشد.

نقش اکولوژیکی وزغ هیرکانی در طبیعت

این گونه علاوه بر ارزش حفاظتی، نقش مهمی در پایداری اکوسیستم جنگل دارد. وزغ هیرکانی با تغذیه از حشرات، لاروها و آفات جنگلی به کنترل طبیعی جمعیت آن‌ها کمک می‌کند و در حفظ تعادل زنجیره غذایی نقش مؤثری دارد.

به همین دلیل کارشناسان محیط‌زیست تأکید می‌کنند که حفاظت از وزغ هیرکانی در واقع به معنای حفاظت از کل اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی است.

النگدره؛ پناهگاه مهم تنوع زیستی در گلستان

پارک جنگلی النگدره با برخورداری از رطوبت بالا، چشمه‌ها، آبراهه‌های دائمی و پوشش متراکم درختان بومی، شرایط مناسبی برای زیست دوزیستان فراهم کرده است.

این پارک بخشی از جنگل‌های کهن هیرکانی است که میلیون‌ها سال قدمت دارند و امروزه به عنوان یکی از ارزشمندترین ذخایر ژنتیکی جهان شناخته می‌شوند.

وجود گونه‌هایی نظیر وزغ هیرکانی، سمندرها، خزندگان، پرندگان و پستانداران مختلف نشان می‌دهد که النگدره تنها یک منطقه گردشگری نیست؛ بلکه آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه تنوع زیستی و فرآیندهای اکولوژیک محسوب می‌شود.

نقش مهندس محمود شکیبا در حفاظت از حیات وحش گلستان

در سال‌های اخیر، تلاش‌های ارزنده مهندس محمود شکیبا، کارشناس ارشد اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، در معرفی و حفاظت از گونه‌های ارزشمند حیات وحش استان به ویژه گونه‌های وابسته به جنگل‌های هیرکانی قابل توجه بوده است.

وی به عنوان بانی و پایه‌گذار موزه تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش گونه‌های بومی و در معرض تهدید استان ایفا کرده است.

فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فرهنگی این مجموعه موجب شده است بسیاری از دانش‌آموزان، دانشجویان و علاقه‌مندان محیط‌زیست با اهمیت گونه‌هایی مانند وزغ هیرکانی آشنا شوند.

مهندس شکیبا همچنین در حوزه پایش و حفاظت از حیات وحش استان، به‌ویژه گونه‌های شاخص جنگل‌های هیرکانی، حضوری فعال داشته و در گفت‌وگوهای تخصصی خود بر اهمیت حفظ زیستگاه‌های طبیعی حیات وحش گلستان تأکید کرده است.

تهدیدهای زیستگاه وزغ هیرکانی

با وجود اهمیت بالای این گونه، زیستگاه‌های آن با تهدیدهای متعددی روبه‌رو است. مهم‌ترین تهدیدها عبارت‌اند از:

تخریب و قطعه‌قطعه شدن جنگل‌های هیرکانی

توسعه بی‌رویه گردشگری بدون ملاحظات زیست‌محیطی

آلودگی منابع آب سطحی

تغییرات اقلیمی و خشکسالی

ورود گونه‌های مهاجم و بیماری‌های دوزیستان

راهکارهای حفاظت از این گونه ارزشمند

برای حفاظت مؤثر از وزغ هیرکانی و زیستگاه‌های آن، کارشناسان چند اقدام کلیدی را ضروری می‌دانند:

حفاظت از چشمه‌ها، برکه‌ها و آبراهه‌های جنگلی

کنترل ورود آلاینده‌ها به زیستگاه‌های آبی

توسعه برنامه‌های آموزشی و فرهنگ‌سازی

حمایت از تحقیقات دانشگاهی درباره دوزیستان هیرکانی

تقویت نقش موزه تنوع زیستی گلستان در آموزش عمومی

مشارکت جوامع محلی و گردشگران در حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی

جمع‌بندی

وزغ هیرکانی یا ایچوالد یکی از ارزشمندترین گونه‌های بومی جنگل‌های هیرکانی ایران و نمادی از سلامت اکوسیستم‌های جنگلی شمال کشور است. پارک جنگلی النگدره گرگان به عنوان یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های این گونه، نقشی اساسی در حفظ تنوع زیستی استان گلستان دارد.

در این میان، تلاش‌های علمی، آموزشی و حفاظتی مهندس محمود شکیبا در معرفی ارزش‌های حیات وحش و بنیان‌گذاری موزه تنوع زیستی استان گلستان، گامی مؤثر در جهت حفاظت از این میراث طبیعی گران‌بها به شمار می‌رود.

حفاظت از وزغ هیرکانی در واقع حفاظت از جنگل‌های هیرکانی، منابع آب، تنوع زیستی و میراث طبیعی نسل‌های آینده ایران است.

محمد اسماعیل اسدی، پژوهشگر ارشد آب و خاک و کشاورزی پایدار