سنبل آبی چگونه به تهدیدی برای تالابهای گیلان و مازندران تبدیل شد؟
سنبل آبی، گیاه مهاجم و خطرناک، بخش بزرگی از تالابهای گیلان و مازندران را درگیر کرده است. چرا ریشهکنی این گونه تا ۳۰ سال زمان میبرد؟
گلهای بنفش و زیبای سنبل آبی در نگاه نخست چشمنواز و فریبندهاند، اما همین گیاه زینتی امروز به یکی از خطرناکترین گونههای مهاجم جهان تبدیل شده و بخشهای وسیعی از تالابهای گیلان و مازندران را در معرض نابودی قرار داده است.
کارشناسان هشدار میدهند که ریشهکن کردن این گیاه ممکن است بین ۲۰ تا ۳۰ سال زمان ببرد و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، اکوسیستمهای ارزشمند شمال کشور با بحرانی جدیتر روبهرو خواهند شد.
سنبل آبی؛ مهاجمی زیبا اما ویرانگر
سنبل آبی که خاستگاه اصلی آن رودخانه آمازون است، در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان یک گونه مهاجم شناخته میشود. این گیاه با برگهای سبز براق و گلهای بنفش جذاب، ظاهری دلفریب دارد، اما توانایی تکثیر فوقالعاده بالای آن باعث شده به تهدیدی جدی برای منابع آبی تبدیل شود.
هر بوته سنبل آبی سالانه هزاران بذر تولید میکند و این بذرها میتوانند تا ۲۸ سال در محیط زنده بمانند. علاوه بر این، حتی بخش کوچکی از ساقه یا ریشه گیاه نیز قادر است جمعیت جدیدی ایجاد کند. به همین دلیل، تراکم این گیاه در برخی مناطق تنها طی دو هفته دو برابر میشود.
پوشش گسترده سنبل آبی روی سطح آب مانع نفوذ نور خورشید به لایههای زیرین میشود، میزان اکسیژن محلول را کاهش میدهد و شرایط زیستی را برای ماهیها، گیاهان بومی و بسیاری از جانوران آبزی دشوار میکند.
آغاز بحران در تالابهای گیلان
نخستین نشانههای حضور سنبل آبی در گیلان به اوایل دهه ۱۳۹۰ و تالاب عینک رشت بازمیگردد. با مشاهده این گونه مهاجم، از سال ۱۳۹۴ برنامههای پاکسازی با مشارکت دستگاههای اجرایی، سازمانهای مردمنهاد و فعالان محیط زیست آغاز شد.
در آن زمان، همکاری میان نهادهای مختلف از جمله محیط زیست، منابع طبیعی، آب منطقهای، شیلات و شهرداری رشت باعث شد حجم قابل توجهی از این گیاه از تالاب عینک جمعآوری شود. با این حال، ماهیت تهاجمی سنبل آبی سبب شد که پاکسازیهای اولیه نتواند به حذف کامل آن منجر شود.
چگونه سنبل آبی به تالاب انزلی رسید؟
به گفته ماهان مهرو، کارشناس ارشد تنوع زیستی، سنبل آبی در همان سالهای نخست از طریق کانالهای ارتباطی و مسیرهای قایقرانی به تالاب انزلی راه پیدا کرد.
در سالهای ابتدایی، مشارکت جوامع محلی و اجرای برنامههای کنترل، تا حدی روند گسترش این گیاه را مهار کرد؛ اما با کاهش استمرار اقدامات مدیریتی، سنبل آبی به تدریج بخشهای وسیعی از تالاب انزلی را فرا گرفت.
امروزه در دورههای پرآبی، بیش از دو سوم تالاب انزلی تحت تأثیر این گونه مهاجم قرار میگیرد. بخشی از گیاهان همراه جریان آب به سمت دریا حرکت میکنند و به دلیل شوری آب از بین میروند، اما حجم قابل توجهی از آنها در کانالها و مسیرهای داخلی تالاب باقی میمانند.
سنبل آبی فقط مشکل انزلی نیست
گسترش سنبل آبی تنها به تالاب انزلی محدود نشده است. در سالهای اخیر نقاط مختلفی از گیلان از جمله آببندان لیلاکوه لنگرود، تالاب کیاکلایه، رودخانه حفاظتشده چمخاله، کانالهای کشاورزی شفت و سیاهکل و برخی مناطق روستایی نیز با این گیاه مهاجم درگیر شدهاند.
کارشناسان معتقدند افزایش دمای هوا و شرایط مناسب زیستی در شمال کشور، روند تکثیر سنبل آبی را سرعت بخشیده و کنترل آن را دشوارتر کرده است.
چرا ریشهکنی سنبل آبی تا ۳۰ سال طول میکشد؟
به گفته ماهان مهرو، حذف کامل سنبل آبی نیازمند برنامهای بلندمدت، مستمر و پرهزینه است. بذرهای مقاوم این گیاه سالها در محیط باقی میمانند و کوچکترین بقایای گیاه میتواند دوباره به رشد گسترده منجر شود.
او تأکید میکند که ریشهکن کردن کامل سنبل آبی در بهترین شرایط نیز بین ۲۰ تا ۳۰ سال زمان نیاز دارد. علاوه بر این، دو سوم وزن این گیاه را آب تشکیل میدهد و حضور آن در تالابها میتواند میزان تبخیر آب را تا دو برابر افزایش دهد؛ مسئلهای که در شرایط بحران آب کشور اهمیت ویژهای پیدا میکند.
چالش بودجه؛ مانعی در مسیر مقابله با سنبل آبی
فعالان محیط زیست یکی از مهمترین مشکلات مقابله با سنبل آبی را شیوه تخصیص بودجه میدانند. به گفته آنان، اعتبارات مصوب معمولاً با تأخیر فراوان و در زمانی پرداخت میشود که فصل طلایی پاکسازی از دست رفته است.
بهترین زمان جمعآوری سنبل آبی اواخر زمستان و اوایل بهار است؛ زمانی که تالابها پرآب هستند و گیاه هنوز وارد مرحله گلدهی و بذرپاشی نشده است. اما تأخیر در تخصیص بودجه باعث میشود عملیات پاکسازی در زمان نامناسب انجام شود و اثربخشی لازم را نداشته باشد.
نقش جوامع محلی در نجات تالابها
کارشناسان معتقدند بدون مشارکت مردم محلی، مقابله با سنبل آبی موفق نخواهد بود. قایقرانان و ساکنان اطراف تالابها به دلیل شناخت دقیق منطقه و دسترسی به تجهیزات محلی، میتوانند نقش مؤثری در جمعآوری مستمر این گیاه ایفا کنند.
پیشنهادهایی مانند خرید سنبل آبی جمعآوریشده از مردم یا ارائه مشوقهایی همچون سوخت رایگان برای قایقرانان، از جمله راهکارهایی است که میتواند مشارکت عمومی را افزایش دهد.
پای سنبل آبی به مازندران هم باز شد
در سالهای اخیر سنبل آبی به استان مازندران نیز رسیده و تالابها و آببندانهای این استان را درگیر کرده است. تالاب آغوزبن بابل یکی از مهمترین کانونهای آلودگی به این گیاه مهاجم به شمار میرود.
این تالاب که نقشی مهم در تأمین آب اراضی شالیزاری منطقه دارد، اکنون با گسترش گسترده سنبل آبی مواجه شده است. کارشناسان هشدار میدهند که در صورت ورود این گیاه به آببندانهای بزرگتر، کنترل آن بسیار دشوارتر خواهد شد.
سنبل آبی چگونه حیات تالاب را نابود میکند؟
محمد نجاتی، فعال محیط زیست، میگوید سنبل آبی با ایجاد سایه روی سطح آب و جلوگیری از انتقال اکسیژن به لایههای زیرین، چرخه طبیعی حیات را مختل میکند.
این وضعیت موجب کاهش جمعیت میکروارگانیسمها، نابودی دوزیستان، آسیب به ماهیان و برهم خوردن تعادل اکولوژیک تالابها میشود. از سوی دیگر، زیبایی ظاهری این گیاه باعث شده بسیاری از مردم نسبت به خطرات آن آگاهی کافی نداشته باشند.
سه راهکار برای کنترل سنبل آبی
کارشناسان سه روش اصلی برای مقابله با سنبل آبی را پیشنهاد میکنند:
۱. پاکسازی مکانیکی
جمعآوری گیاه با استفاده از قایق و تجهیزات تخصصی. این روش رایجترین راهکار است اما نیاز به تکرار مداوم دارد.
۲. مبارزه شیمیایی
استفاده کنترلشده از سموم کمخطر برای نابودی گیاه که نیازمند ارزیابی دقیق زیستمحیطی است.
۳. مبارزه بیولوژیک
رهاسازی گونههایی از حشرات که از سنبل آبی تغذیه میکنند. هرچند این روش در برخی کشورها موفق بوده، اما ممکن است پیامدهای زیستمحیطی جدیدی ایجاد کند.
آینده تالابهای شمال در گرو تصمیمهای امروز
کارشناسان اتفاق نظر دارند که سنبل آبی دیگر یک مشکل مقطعی نیست، بلکه بحرانی بلندمدت برای تالابهای شمال کشور محسوب میشود. موفقیت در مهار این گونه مهاجم نیازمند اصلاح نظام بودجهریزی، استمرار عملیات پاکسازی و مشارکت گسترده جوامع محلی است.
در غیر این صورت، فرش سبز زیبایی که امروز سطح آب تالابها را پوشانده، میتواند به تهدیدی جدیتر برای حیات اکوسیستمهای ارزشمند گیلان و مازندران تبدیل شود.
