معماری تعادل در بازار محصولات کشاورزی، طراحی و استقرار «نظام هوش‌مند بازرگانی و تنظیم بازار

بیست و سومین مقاله از مجموعه تحول مدیریت در بخش کشاورزی، به یکی از حساس‌ترین و راهبردی‌ترین عرصه‌های مدیریت بخش کشاورزی یعنی "تنظیم بازار و مدیریت هوش‌مند بازرگانی کشاورزی" می‌پردازد. تجربه سال‌های اخیر، به‌ویژه شرایط جنگ و محاصره دریایی در سال ۲۰۲۶، نشان داد که ثبات بازار محصولات کشاورزی و کالاهای اساسی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای امنیت ملی و تاب‌آوری اقتصادی است. با این‌حال، شواهد نشان می‌دهد که نظام کنونی تنظیم بازار کشاورزی ایران، با چالش‌های ساختاری از جمله نبود شفافیت اطلاعاتی، ضعف در هماهنگی بین‌ بخشی، و ناکارآمدی زنجیره توزیع مواجه است. این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نظری حکم‌رانی بازار و مدیریت ریسک و با استناد به تجارب موفق بین‌المللی و داده‌های عینی از عملکرد بازار در شرایط بحرانی، ابتدا به آسیب‌شناسی نظام تنظیم بازار محصولات کشاورزی ایران می‌پردازد و سپس یک نظام هوش‌مند تنظیم بازار کشاورزی (Intelligent System for Market Regulation - ISRM) را در چهار مؤلفه اصلی طراحی می‌کند: پایش و هشدار زودهنگام، مدیریت ذخایر استراتژیک، اصلاح زنجیره توزیع، و تنظیم هوش‌مند واردات و صادرات. استقرار این نظام، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می-سازد تا با بهره‌گیری از داده‌های لحظه‌ای، پیش‌بینی‌پذیری قیمت‌ها، کاهش هزینه‌های مبادله و مدیریت بهینه ذخایر، گامی بلند در مسیر امنیت غذایی پایدار و کاهش فشار بر معیشت خانوارها بردارد.

 

واژگان کلیدی: تنظیم بازار، مدیریت ریسک، امنیت غذایی، کالاهای اساسی، ذخایر استراتژیک، زنجیره توزیع، حکم‌رانی بازار، نظام هوش‌مند تنظیم بازار کشاورزی (ISRM).

 

مقدمه

در بیست و دو مقاله پیشین این مجموعه، از چالش‌های ساختاری مدیریت منابع انسانی تا دیپلماسی کشاورزی در شرایط تحریم ترسیم شد. اما همه این تحولات، در نهایت به یک نقطه کانونی ختم می‌شوند: بازار محصولات کشاورزی و تأمین کالاهای اساسی برای مردم. تجربه تلخ تورم ۶۵.۷ درصدی مواد غذایی در ایران در ژوئیه ۲۰۲۳، نشان داده است که تنظیم هوش‌مندانه بازار، یکی از حیاتی‌ترین وظایف وزارت جهاد کشاورزی است.

وزارت جهاد کشاورزی به‌وضوح اعلام کرده است که «بازار محصولات کشاورزی و کالاهای اساسی، یک نظام به‌هم‌پیوسته از تولید، تأمین، حمل‌ونقل، توزیع، انبارداری و نظارت است و هرگونه اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند بر قیمت نهایی کالاها و معیشت مردم تأثیر بگذارد». بر این اساس، اولین و مهم‌ترین اولویت این وزارت‌خانه، تداوم و پایداری تولید است، چرا که «تا زمانی که تولید در کشور به‌طور پایدار و اقتصادی ادامه نیابد، ثبات بازار نیز پایدار نخواهد بود».

با این‌حال، واقعیت میدانی نشان می‌دهد که نظام تنظیم بازار محصولات کشاورزی ایران با چالش‌های جدی مواجه است. نتایج پژوهش‌های مختلف نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، افزایش قیمت‌ها «بیش از آن‌که ناشی از کمبود تولید باشد، نتیجه واسطه‌های متعدد و توزیع غیرشفاف است». هم‌چنین، تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که در برخی محصولات، رابطه تعادلی بلندمدتی بین قیمت مزرعه و قیمت خرده‌فروشی وجود ندارد و بازارها به‌خوبی یک‌پارچه نیستند.

پرسش اصلی این مقاله آن است که: «وزارت جهاد کشاورزی چگونه می‌تواند با طراحی و استقرار یک نظام هوش‌مند تنظیم بازار (ISRM)، ضمن کاهش نوسانات قیمتی و مدیریت بهینه ذخایر، به تأمین مطلوب کالاهای اساسی، کاهش هزینه‌های مبادله و ارتقای امنیت غذایی پایدار دست یابد؟» پاسخ به این پرسش، نیازمند آسیب‌شناسی عمیق وضع موجود و ارائه یک چارچوب عملیاتی مبتنی بر داده‌های عینی و تجارب موفق بین‌المللی است.

 

مبانی نظری و مفاهیم کلیدی

1. حکم‌رانی بازار  (Market Governance)

حکم‌رانی بازار به مجموعه‌ای از قواعد، نهادها، فرآیندها و رویه‌ها اطلاق می‌شود که نحوه تنظیم، نظارت و هدایت فعالیت‌های بازار را تعیین می‌کند. حکم‌رانی مؤثر بازار، بر سه اصل اساسی استوار است:

•‌‌شفافیت اطلاعاتی: دسترسی آزاد و به‌موقع بازیگران بازار به اطلاعات قیمت، موجودی و عرضه محصولات

•‌‌پیش‌بینی‌پذیری: کاهش عدم‌قطعیت از طریق سیاست‌های شفاف و قابل پیش‌بینی

•‌‌پاسخ‌گویی: وجود سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از سوءاستفاده و انحصار

 

2. مدیریت ذخایر استراتژیک (Strategic Reserves Management)

مدیریت ذخایر استراتژیک به فرآیند برنامه‌ریزی، تأمین، نگهداری و توزیع به‌موقع ذخایر کالاهای اساسی برای مقابله با شوک‌های عرضه و تقاضا اطلاق می‌شود. در شرایط بحرانی، ذخایر استراتژیک به‌عنوان ابزاری برای تثبیت قیمت‌ها و تأمین نیازهای اساسی جامعه عمل می‌کنند.

 

3. یک‌پارچه‌گی عمودی و افقی بازار  (Vertical and Horizontal Market Integration)

یک‌پارچه‌گی بازار به درجه‌ای اطلاق می‌شود که قیمت‌ها در سطوح مختلف (مزرعه، عمده‌فروشی، خرده‌فروشی) و در مناطق مختلف، به‌طور هماهنگ و متقارن تغییر کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بازار سیب ایران در کوتاه‌مدت یک‌پارچه‌گی نسبی دارد، اما در بلندمدت، ناهماهنگی‌های ساختاری مشاهده می‌شود. هم‌چنین، در بازار برنج ایران، انتقال قیمت در کوتاه‌مدت متقارن است، اما در بلندمدت، بازار به‌طور نامتقارن عمل می‌کند و کاهش قیمت‌های وارداتی تأثیر بیشتری بر قیمت داخلی دارد.

 

آسیب‌شناسی وضع موجود تنظیم بازار محصولات کشاورزی ایران

بر اساس داده‌های عینی و پژوهش‌های علمی، مهم‌ترین چالش‌های نظام تنظیم بازار محصولات کشاورزی ایران عبارتند از:

1. ناکارآمدی زنجیره توزیع و شکاف قیمت مزرعه تا خرده‌فروشی

نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در بسیاری از محصولات کشاورزی، شکاف قابل‌توجهی بین قیمت مزرعه و قیمت خرده-فروشی وجود دارد. به‌عنوان مثال، مطالعه بازار سیب نشان داد که تنها ۴۳ درصد از تغییرات قیمت عمده‌فروشی با تغییرات قیمت مزرعه توضیح داده می‌شود و عوامل دیگری مانند سیاست‌ها، ساختار غیررقابتی بازار و سطح تمرکز، نقش تعیین-کننده‌ای در قیمت نهایی دارند. این یافته نشان می‌دهد که زنجیره توزیع طولانی و غیرشفاف، سهم عمده‌ای از افزایش قیمت محصولات کشاورزی را به خود اختصاص می‌دهد.

 

2. نبود شفافیت اطلاعاتی و انتشار اخبار ناقص

مسئولین وزارت جهاد کشاورزی در زمان‌های مختلف به‌صراحت اعلام کرده‌اند که «بخشی از آشفته‌گی بازار ناشی از انتشار اخبار ناقص، اطلاعات نادرست یا شایعات است که به رفتارهای احساسی در خرید و توزیع منجر می‌شود». نبود سامانه یک-پارچه اطلاعات بازار، باعث عدم تقارن اطلاعاتی و افزایش هزینه‌های مبادله می‌شود.

 

3. ضعف در مدیریت ذخایر استراتژیک

با وجود تأکید بر استفاده از «ذخایر استراتژیک» برای جلوگیری از نوسانات ناگهانی، در عمل، نظام مدیریت ذخایر با چالش-های جدی مواجه است. عدم برنامه‌ریزی دقیق برای تأمین و توزیع ذخایر، به‌ویژه در شرایط بحرانی، باعث افزایش وابستگی به واردات و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های خارجی شده است.

 

4. نبود نظام یک‌پارچه پایش و هشدار زودهنگام

نظام پایش بازار در ایران عمدتاً واکنشی است و به‌جای پیش‌بینی و پیش‌گیری از بحران‌ها، به مدیریت علائم و عوارض بحران می‌پردازد. در شرایط جنگ و محاصره دریایی سال ۲۰۲۶، هرچند که نظام توزیع عملکرد قابل‌قبولی داشت، اما نشانه‌هایی از افزایش هزینه‌ها و تأخیر در تأمین برخی کالاها مشاهده شد.

 

چارچوب پیشنهادی: نظام هوشمند تنظیم بازار محصولات کشاورزی (ISRM)

چارچوب نظام هوشمند تنظیم بازار کشاورزی (Intelligent System for Market Regulation - ISRM) در چهار مؤلفه اصلی طراحی شده است.

 

1. مؤلفه اول: پایش و هشدار زودهنگام  (Monitoring & Early Warning System- MEWS)

    هدف: شناسایی زودهنگام نشانه‌های نوسان و بحران در بازار.

 

اقدام‌های عملی:

۱. راه‌اندازی «سامانه ملی پایش لحظه‌ای قیمت‌ها و موجودی‌ها»: ایجاد یک پلتفرم یک‌پارچه برای جمع‌آوری و تحلیل داده‌های قیمت در سطوح مزرعه، عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، هم‌چنین موجودی انبارها و میزان عرضه و تقاضا. وزارت جهاد کشاورزی بر «نظارت مستمر بر بازار و برنامه‌ریزی دقیق برای مدیریت جریان کالا» تأکید دارد.

۲. طراحی «شاخص هشدار زودهنگام» (EWI): تعریف شاخص‌های ترکیبی (شامل قیمت، موجودی، حجم معاملات و ...) که در صورت انحراف از حد آستانه، هشدار خودکار صادر کند.

۳. ایجاد «واحد تحلیل بازار» در معاونت بازرگانی: استقرار تیمی از تحلیل‌گران داده و اقتصاددانان برای تفسیر داده-های بازار و ارائه گزارش‌های راهبردی به مدیران ارشد.

 

2. مؤلفه دوم: مدیریت هوش‌مند ذخایر استراتژیک (Strategic Reserves Management)

    هدف: تأمین و نگه‌داری بهینه ذخایر کالاهای اساسی برای مقابله با شوک‌های عرضه.

 

اقدام‌های عملی:

۱. تدوین «سند راهبردی ذخایر استراتژیک»: تعیین سطح بهینه ذخیره برای هر کالای اساسی بر اساس میزان وابستگی به واردات و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌ها. ایران برای حدود ۳۰ درصد از مصرف گندم خود به واردات وابسته است و هم‌چنین برای خوراک دام، به‌ویژه ذرت، تقریباً به‌طور کامل وابسته به واردات از برزیل است.

۲. تنوع‌بخشی به انبارهای ذخیره: ایجاد شبکه انبارهای ذخیره در نقاط مختلف کشور با رویکرد تمرکززدایی برای کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و افزایش سرعت توزیع در شرایط بحران. در شرایط جنگ و محاصره دریایی، استفاده از بنادر شمالی و جنوبی به‌طور هم‌زمان به‌عنوان راهبردی برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری شناخته شد.

۳. استقرار نظام «توزیع هوش‌مند ذخایر»: طراحی الگوریتم‌های توزیع مبتنی بر داده برای شناسایی مناطق نیازمند و ارسال به‌موقع کالاها.

 

3. مؤلفه سوم: اصلاح و کوتاه‌سازی زنجیره توزیع (Supply Chain Reform)

     هدف: کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش سهم تولیدکننده از قیمت نهایی.

 

اقدام‌های عملی:

۱. توسعه شبکه‌های تأمین مستقیم (Direct Supply Networks): وزارت جهاد کشاورزی بر «توسعه شبکه‌های تأمین مستقیم، استفاده از بسترهای قابل رصد، تقویت تعاونی‌های تولید و توزیع و افزایش عرضه مستقیم محصولات کشاورزی» تأکید دارد. هرچه مسیر توزیع کوتاه‌تر و شفاف‌تر باشد، سهم واسطه‌ها کاهش یافته و کالا با قیمت عادلانه‌تری به مردم می‌رسد.

۲. شفاف‌سازی نظام قیمت‌گذاری و کاهش واسطه‌ها: تدوین و اجرای نظام شفاف قیمت‌گذاری با مشارکت تشکل‌های صنفی و استفاده از سامانه‌های معاملاتی شفاف.

۳. حمایت از تعاونی‌های توزیع و تشکل‌های صنفی: تقویت تعاونی‌های تولید و توزیع برای کاهش وابستگی به واسطه-های غیرضروری.

 

4. مؤلفه چهارم: تنظیم هوش‌مند واردات و صادرات (Smart Trade Regulation)

 

   هدف: مدیریت هوش‌مندانه جریان تجارت برای حفظ تعادل بازار.

 

اقدام‌های عملی:

۱. ایجاد «سامانه مدیریت هوش‌مند تجارت کالاهای اساسی»: یک پلتفرم یک‌پارچه برای رصد و مدیریت واردات و صادرات کالاهای اساسی با قابلیت پیش‌بینی نیازها و تنظیم تعرفه‌ها بر اساس شرایط بازار.

۲. تنوع‌بخشی به منابع تأمین کالاهای اساسی: متعدد نمودن منابع وارداتی کالاهای اساسی مورد نیاز کشور به‌جای کاهش وابسته‌گی به یک یا دو کشور خاص برای تأمین این کالاها. ایران برای تأمین ذرت تقریباً به‌طور کامل به برزیل وابسته است (این نوعی انحصار در تأمین محصول ذرت مورد نیاز کشور است) که این وابستگی می‌تواند در شرایط بحرانی  آسیب‌پذیر باشد.

۳. استفاده از کریدورهای ترانزیتی برای تسهیل تجارت: بهره‌گیری از کریدور شمال-جنوب و سایر مسیرهای ترانزیتی برای کاهش هزینه‌ها و زمان حمل‌ونقل.

 

نقشه راه عملیاتی استقرار نظام ISRM در وزارت جهاد کشاورزی

فاز	گام‌­های عملی	مدت	مسئول	خروجی کلیدی
فاز 0 آمادگی و توان­مندسازی	• برگزاری دوره­های آموزشی تحلیل بازار و مدیریت ریسک برای مدیران ارشد و میانی  • تشکیل «کارگروه تدوین نظام ISRM» با حضور نمایندگان معاونت­‌های تخصصی  • بررسی و تحلیل وضعیت موجود بر اساس داده‌­های۵ سال اخیر	۴ ماه	معاونت بازرگانی	نهاد رهبری­‌کننده و گزارش وضع موجود
فاز ۱: استقرار نظام پایش و هشدار زودهنگام	• طراحی و پیاده­سازی سامانه ملی پایش لحظه­‌ای قیمت‌­ها و موجودی‌­ها  • تدوین شاخص­‌های هشدار زودهنگام (EWI)  • ایجاد واحد تحلیل بازار در معاونت بازرگانی	۱۲ ماه	مرکز فناوری اطلاعات / معاونت بازرگانی	سامانه پایش و هشدار عملیاتی
فاز ۲: طراحی نظام مدیریت ذخایر استراتژیک	• تدوین سند راهبردی ذخایر استراتژیک  • ایجاد شبکه انبارهای ذخیره تمرکززدایی­شده  • استقرار نظام توزیع هوشمند ذخایر	۱۲ ماه	معاونت بازرگانی / سازمان مدیریت بحران	نظام مدیریت ذخایر عملیاتی
فاز ۳: اصلاح زنجیره توزیع و شفاف­سازی	• توسعه شبکه‌­های تأمین مستقیم  • طراحی و راه‌­اندازی سامانه شفاف قیمت‌­گذاری  • حمایت از تعاونی­‌های توزیع	۱۸ ماه	معاونت بازرگانی / دفتر توسعه تعاون	زنجیره توزیع کارآمد و شفاف
فاز ۴: استقرار نظام هوش­مند تنظیم تجارت	• طراحی و پیاده­سازی سامانه مدیریت هوش­مند تجارت کالاهای اساسی  • تنوع­‌بخشی به منابع تأمین کالاهای اساسی  • توسعه همکاری­‌های لجستیکی با کشورهای مسیر کریدورها	۱۸ ماه	معاونت بازرگانی	نظام هوش­مند تنظیم تجارت
فاز ۵: نهادینه­سازی و پایش مستمر	• گنجاندن شاخص­‌های عملکرد تنظیم بازار در ارزیابی عملکرد مدیران  • انتشار دوره­ای گزارش‌­های شفافیت بازار  • بازنگری سالانه سند راهبردی	مستمر	معاونت بازرگانی	نظام ISRM در کل کشور

شاخص	تعریف	منبع داده	دوره اندازه­گیری
شاخص یک­پارچه­‌گی بازار	درجه هم‌‌بسته‌­گی قیمت­‌ها در سطوح مختلف بازار	سامانه پایش قیمت­‌ها	فصلی
زمان پاسخ­گویی به بحران	مدت زمان بین صدور هشدار و اقدام عملیاتی	سامانه ISRM	سالانه
سهم واسطه­ها از قیمت نهایی	درصد تفاوت قیمت مزرعه و خرده­‌فروشی	تحلیل­های اقتصادی	سالانه
تنوع منابع تأمین کالاهای اساسی	تعداد کشورهای تأمین­‌کننده هر کالای اساسی	گمرک / معاونت بازرگانی	سالانه
نرخ تورم مواد غذایی	تغییرات قیمت سبد مواد غذایی نسبت به سال قبل	مرکز آمار ایران	ماهانه/سالانه

نظام تنظیم بازار کشاورزی، یکی از حساس‌ترین و حیاتی‌ترین کارکردهای وزارت جهاد کشاورزی همواره بایستی پایش و مورد ارزیابی قرار گیرد. با این حال، چالش‌های ساختاری مانند ناکارآمدی زنجیره توزیع، نبود شفافیت اطلاعاتی و ضعف در مدیریت ذخایر، هم‌چنان به‌عنوان موانع جدی پیش روی نظام تنظیم بازار باقی مانده‌اند.

استقرار نظام هوش‌مند تنظیم بازار کشاورزی (ISRM)، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می‌سازد تا:

·‌‌با پایش و هشدار زودهنگام، از بروز بحران‌های قیمتی و کمبود کالا جلوگیری کند.

·‌‌با مدیریت هوش‌مند ذخایر استراتژیک، تاب‌آوری کشور در برابر شوک‌های عرضه را افزایش دهد.

·‌‌با اصلاح زنجیره توزیع، هزینه‌های مبادله را کاهش داده و سهم تولیدکننده را از قیمت نهایی افزایش دهد.

·‌‌با تنظیم هوش‌مند واردات و صادرات، تعادل بازار را حفظ کرده و از نوسانات مخرب قیمتی جلوگیری کند.

تحقق این هدف، نیازمند اراده سیاسی، هماهنگی بین‌بخشی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اطلاعاتی و مشارکت فعال بخش خصوصی و تعاونی‌ها است.

 

فهرست منابع

1.‌‌احمدی، م.، حسینی، س. س.، و موسوی، س. ن. (۱۳۹۶). بررسی یک‌پارچه‌گی و انتقال قیمت بین سطوح بازار پرتقال در ایران. فصل‌نامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، ۲۵(۳)، ۱-۲۴.

2.‌‌بخشوده، ج.، محمدی، ح.، و حسین‌زاده، ج. (۱۳۹۰). بررسی یک‌پارچه‌گی و انتقال قیمت در بازار سیب ایران. نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی، ۲۵(۱)، ۱-۱۲.

3.‌‌حسینی، س. س.، و شاه‌نوشی، ن. (۱۳۹۲). بررسی انتقال قیمت بین سطوح قیمت برنج وارداتی و داخلی در ایران. پژوهش‌های اقتصاد کشاورزی، ۵(۳)، ۱۳۵-۱۵۶.

4.‌‌خلیلیان، ص.، محمدی، ح.، و حسین‌زاده، ج. (۱۳۹۰). بررسی انتقال قیمت و یک‌پارچه‌گی بازار در بازار گوشت مرغ ایران. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، ۳(۴)، ۴۳-۶۴.

5.‌‌شهیکی تاش، م. (۱۳۹۵). تأثیر تکانه‌های قیمتی نهاده‌های تولید بر نوسانات قیمت محصولات کشاورزی در ایران. پژوهش‌های اقتصاد کشاورزی، ۸(۴)، ۱-۱۸.

6.‌‌کوهستانی، ه.، رضایی، س.، و قربانی، م. (۱۳۹۷). بررسی یک‌پارچه‌گی و انتقال قیمت در بازار خرمای ایران. نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی، ۳۲(۴)، ۳۶۵-۳۷۸.

7.‌‌Kpler. (2026, March 5). Grain imports disrupted across the Middle East Gulf. Kpler.

8.‌‌PressTV. (2026, June 17). Iran rolls out new agricultural trade phase after US-Israeli war.

9.‌‌Rashidghalam, M. (2020). Sustainable Agriculture and Agribusiness in Iran. Springer.

10.‌‌Tehran Bureau. (2026, June 18). Bank loans for groceries: Iranians strain for daily needs.

11.‌‌Tehran Times. (2026, May 16). Agriculture ministry’s roadmap for price control; from supporting production to tackling overpricing. Tehran Times.

12.‌‌The News Site. (2026, July 27). How Iran’s economy survived war, sanctions, and a maritime blockade: A view from Tehran. The News Site.

 

پرسش‌های راهبردی:

۱. با توجه به تجربه میدانی شما در مدیریت بازار و توزیع محصولات کشاورزی، مهم‌ترین حلقه آسیب‌پذیر زنجیره تأمین کالاهای اساسی در استان یا حوزه کاری شما کدام است؟   

         (لطفاً به یکی از موارد زیر اشاره کنید: تولید، حمل‌ونقل، انبارداری، توزیع، قیمت‌گذاری یا نظارت)

2. در شرایط بحران (مانند خشک‌سالی، جنگ یا تحریم)، کدام یک از ابزارهای تنظیم بازار (ذخایر استراتژیک، واردات هدف-مند، قیمت‌گذاری دستوری، یا توزیع مستقیم) بیشترین اثربخشی را در تجربه شما داشته است؟ چرا؟

3. به‌نظر شما، مهم‌ترین مانع برای استقرار نظام پایش و هشدار زودهنگام در بازار محصولات کشاورزی ایران چیست؟

(گزینه‌های پیشنهادی: ضعف زیرساخت‌های فنی، نبود داده‌های شفاف، کمبود نیروی متخصص، یا مقاومت نهادهای سنتی)

4. به‌نظر شما، چه اصلاحی در نظام قیمت‌گذاری و توزیع محصولات کشاورزی می‌تواند بیشترین تأثیر را در کاهش شکاف بین قیمت مزرعه و قیمت خرده‌فروشی داشته باشد؟

5. چه تجربه موفقی از استفاده از سامانه‌های هوش‌مند (مانند سامانه‌های رصد قیمت، سامانه‌های توزیع هوش‌مند یا پلتفرم‌های معاملاتی) در حوزه بازار محصولات کشاورزی در استان یا حوزه کاری خود داشته‌اید که قابل اشتراک‌گذاری باشد؟

6. با توجه به چالش‌های موجود در مدیریت ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی، چه پیشنهادی برای بهبود نظام تأمین، نگهداری و توزیع این ذخایر دارید؟

 

دکتر شاهرخ شجری (تحلیل‌گر مسایل اقتصادی، بازرگانی و کشاورزی)