دستور پزشکیان برای نجات شاهوار؛ پایان نبرد آب و بوکسیت؟
پرونده جنجالی معدن بوکسیت شاهوار با دستور ویژه پزشکیان وارد فاز جدیدی شد؛ آیا کانون آبساز شاهرود قربانی صنعت آلومینیوم میشود؟ جزئیات و متن نامه
سرنوشت بام آبی شاهرود و بسطام در دستان سازمان حفاظت محیطزیست قرار گرفت. به دستور مستقیم مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، تصمیمگیری نهایی درباره ادامه کار یا تعطیلی همیشگی معدن بوکسیت شاهوار (معدن تاش) به این سازمان واگذار شد.
این تصمیم سرنوشتساز در شرایطی اتخاذ میشود که برداشت دوباره از دپوی ۱۸ هزارتنی این معدن، موج جدیدی از نگرانیها را در میان فعالان محیطزیست و مردم محلی برانگیخته است؛ نبردی تمامعیار میان بقای حیات در شرق البرز و بقای صنعت آلومینیوم کشور.
آغاز ماجرای زخم عمیق بر پیکر شاهوار
داستان معدن بوکسیت شاهوار از سال ۱۳۹۰ و با آغاز فعالیتهای اکتشافی شرکت آلومینای ایران (مجتمع جاجرم) آغاز شد. با وجود مخالفتهای اولیه نهادهای متولی، پروانه بهرهبرداری این معدن روباز در سال ۱۳۹۲ صادر شد؛ مجوزی برای استخراج ذخیرهای ۷۷۵ هزار تنی در محدودهای به وسعت ۱۳ کیلومترمربع.
تا پیش از تعطیلی موقت معدن در سال ۱۳۹۷، حدود ۳۵۰ هزار تن بوکسیت از دل این کوهستان خارج شد، اما به چه قیمتی؟ تخریب بیسابقه پوشش گیاهی، دستکاری در مسیر چشمههای طبیعی و نابودی زیستگاههای حیاتوحش، بهای سنگینی بود که طبیعت شاهوار پرداخت. ثبت کوه شاهوار در فهرست میراث طبیعی کشور در سال ۱۴۰۰ نیز نتوانست شعلههای این مناقشه ملی را خاموش کند.
دپوی ۱۸ هزارتنی؛ بهانهای برای بازگشت لودرها؟
پس از سالها سکوت نسبی، ازسرگیری فعالیت لودرها به بهانه تخلیه دپوی ۱۸ هزارتنی، بار دیگر نام معدن بوکسیت شاهوار را سر زبانها انداخته است. مسئولان معدن معتقدند این کار صرفاً یک عملیات تخلیه موقت خاکهای دپوشده است و تا پایان مردادماه به اتمام میرسد.
«سعید بیات مختاری»، مدیر بهرهبرداری معدن، در گفتگو با رسانهها با اشاره به اینکه فعالیت فعلی استخراج جدید نیست، میگوید: «محل دپو در معرض سیلاب نیست و حتی برای کاهش فرسایش، ۶ هزار اصله ارس کاشتهایم. کل پهنه تحت تأثیر معدن تنها ۱۵۰ هکتار از حوزه آبریز ۳۰۰ هزار هکتاری منطقه است.»
اما فعالان محیطزیست شاهرود این ادعا را نمیپذیرند. «حسین سعیدی»، فعال محیطزیست، با ابراز نگرانی جدی میگوید: «شواهد و تصاویر نشان میدهند که پس از برداشت دپو، عملیات استخراج جدید نیز کماکان ادامه دارد. از طرفی انباشت تناژ بالای باطلههای معدنی در ارتفاعات بالادست روستای تاش، با هر بارندگی شدید، گلولای و سیلاب ویرانگر را روانه مناطق پاییندست میکند.»
کانون آبساز شاهرود در آستانه نابودی زیستمحیطی
«شاهوار فقط یک کوه نیست؛ شاهوار یعنی شاهرود.» این جمله کلیدی فعالان محیطزیست منطقه است. «امیرحسین ولیان»، از فعالان باسابقه محیطزیست شاهرود، با اشاره به رگههای گسترده معدن بوکسیت شاهوار میگوید: «بیش از ۹۰ درصد منابع آب قناتها و آبهای سطحی شاهرود و بسطام از این ارتفاعات تأمین میشود. رگههای بوکسیت تا نکارمن و جنگل ابر ادامه دارد و اگر جلوی این روند گرفته نشود، با بحرانی مواجه میشویم که شرق البرز را غیرقابلسکونت خواهد کرد.»
«علیرضا دزیانی»، محیطبان باسابقه شاهرود نیز به پیامدهای فاجعهبار این معدنکاری بر زیستگاه جانوری اشاره میکند:
- نابودی گونههای شاخص: زیستگاه خرس قهوهای بومی شاهوار به دلیل تخریب مراتع و انفجارها عملاً نابود شده و این گونه ارزشمند منطقه را ترک کرده است.
- آلودگی منابع آب: انفجارهای پیاپی علاوه بر خشکاندن برخی چشمهها، غلظت فلزات سنگین نظیر سرب و مس را در آبهای جاری شاهوار افزایش داده است که تاییدیه آب منطقهای سمنان را نیز به همراه دارد.
از بنبست حقوقی تا ارجاع پرونده به تصمیمگیران ملی
از منظر حقوقی، ادارهکل صنعت، معدن و تجارت استان سمنان مانعی برای تمدید پروانه فعالیت معدن بوکسیت شاهوار نمیبیند. «علیاکبر علیخانی»، معاون معدنی این ادارهکل، با اشاره به اینکه معدن خارج از مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیطزیست قرار دارد، میگوید: «از نظر ما منع قانونی برای تمدید وجود ندارد، اما به دلیل ابعاد گسترده اجتماعی و زیستمحیطی، تصمیمگیری درباره این پرونده به سطح ملی واگذار شده است.»
این بلاتکلیفی و نبود نظارت مستقل، دغدغه اصلی کارشناسان است؛ چرا که بدون حضور ناظری بیطرف، تمایز میان کامیونهای حامل دپو و کامیونهای حامل استخراج جدید ناممکن است.
موضعگیریهای قاطع مقامات محلی نیز نشان از عمق حساسیت ماجرا دارد؛ تا جایی که امامجمعه شاهرود پیش از این صراحتاً اعلام کرده بود: «محصول معدن بوکسیتی که قرار باشد آب، حیات و محیطزیست شهرستان را به خطر بیندازد، اگر از طلا هم باشد، آن را نمیخواهیم.»
تصمیم سرنوشتساز؛ آب یا آلومینیوم؟
گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس بازگشایی فعالیت معدن بوکسیت شاهوار را مشروط به رعایت سختگیرانهترین استانداردهای زیستمحیطی دانسته است؛ اما واقعیت میدانی نشان میدهد که ذات معدنکاری روباز در یک منطقه حساس آبساز، با اصول پایدار محیطزیست در تضاد است.
اکنون چشم تمام مردم شاهرود و بسطام و دوستداران طبیعت ایران به تصمیم نهایی سازمان حفاظت محیطزیست دوخته شده است؛ تصمیمی که مشخص میکند توسعه صنعتی به چه بهایی قرار است رقم بخورد.
متن کامل نامه و دستور ویژه رئیسجمهور درباره شاهوار
در ادامه، متن کامل نامهای که وضعیت این معدن را به مرحله تصمیمگیری نهایی رسانده است، جهت شفافسازی و ثبت در آرشیو رسانهای منتشر میشود:
ریاست محترم سازمان حفاظت محیط زیست
موضوع: اتخاذ تصمیم نهایی در خصوص فعالیت معدن بوکسیت تاش (شاهوار)
با سلام و احترام؛
پیرو گزارشها و دغدغههای واصله از سوی فعالان محیطزیست، نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی و مقامات محلی شهرستان شاهرود در خصوص پیامدهای زیستمحیطی، تخریب منابع آبی و آسیب به پوشش گیاهی ناشی از فعالیتهای معدنی در ارتفاعات شاهوار، به استحضار میرساند:
با توجه به اهمیت استراتژیک کوهستان شاهوار به عنوان منبع اصلی و کانون آبساز منطقه شاهرود و بسطام و ضرورت صیانت از حقوق عامه و منابع طبیعی کشور، مقتضی است سازمان حفاظت محیطزیست با قید فوریت و تشکیل کمیتهای تخصصی متشکل از کارشناسان ذیربط، وزارت صنعت، معدن و تجارت و نمایندگان تشکلهای مردمنهاد، بررسی جامع میدانی را به عمل آورد.
بر اساس دستور ریاست محترم جمهوری جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان، مسئولیت تصمیمگیری نهایی در خصوص ادامه فعالیت، تمدید مجوز یا تعطیلی دائم معدن مذکور با لحاظ الزامات سختگیرانه حفظ محیطزیست و صیانت از منابع آبی منطقه، تماماً به عهده آن سازمان محول میگردد. مقتضی است گزارش اقدامات و تصمیم نهایی جهت اتخاذ تصمیمات مقتضی به دفتر ریاست جمهوری ارسال شود.
