خزر عقب می‌نشیند؛ کاهش تراز آب به تهدیدی جدی برای اکوسیستم شمال ایران تبدیل شده است
کاهش مستمر تراز آب دریای خزر وارد مرحله نگران‌کننده‌ای شده است؛ روندی که علاوه بر تغییر خط ساحلی، می‌تواند بر تالاب‌ها، زیستگاه‌های ساحلی، آبزیان، شیلات، بنادر و معیشت جوامع شمال ایران اثر بگذارد
به گزارش رسانه تخصصی کشاورزی، کاهش سطح آب دریای خزر دیگر صرفاً یک موضوع علمی و بلندمدت نیست و به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی منطقه تبدیل شده است. معاون وزیر محیط‌زیست و منابع طبیعی جمهوری آذربایجان نیز در شهریورماه ۱۴۰۵ این روند را یک مشکل واقعی زیست‌محیطی توصیف کرد و بر ضرورت همکاری پنج کشور ساحلی تأکید داشت.
سرعت عقب‌نشینی خزر افزایش یافته است
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در ایران، تراز آب خزر در سال‌های اخیر با سرعت بیشتری کاهش یافته است. طبق گزارشی از شهریور ۱۴۰۵، متوسط کاهش سالانه تراز آب در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۲۰ سانتی‌متر بوده و این رقم در سال ۲۰۲۶ به حدود ۲۳ سانتی‌متر رسیده است.
همچنین یک مطالعه علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد تراز آب خزر از حدود منفی ۲۶ متر در سال ۱۹۹۶ به حدود منفی ۲۸ متر رسیده و سطح آبی آن نیز حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومتر مربع کاهش یافته است. این پژوهش کاهش ورودی رودخانه‌ها، به‌ویژه کاهش دبی رود ولگا، در کنار افزایش تبخیر و عوامل انسانی و اقلیمی را از عوامل مؤثر بر این روند می‌داند.
فقط ساحل عقب نمی‌رود؛ اکوسیستم هم در معرض تغییر است
پس‌روی آب خزر به معنای جابه‌جایی ساده خط ساحلی نیست. کاهش سطح آب می‌تواند مناطق کم‌عمق، تالاب‌های ساحلی و زیستگاه‌های وابسته به آب را دستخوش تغییر کند.
بررسی علمی منتشرشده در نشریه Communications Earth & Environment نشان می‌دهد عقب‌نشینی ساحل در بخش شمال‌شرقی خزر از سال ۲۰۰۱ تاکنون در برخی مناطق از ۵۶ کیلومتر فراتر رفته است. این مطالعه همچنین هشدار می‌دهد کاهش بیشتر سطح آب می‌تواند بخش قابل توجهی از زیستگاه‌های مهم اکولوژیک و مناطق حفاظت‌شده دریایی را تحت تأثیر قرار دهد.
ماهی‌ها و فک خزری در خط مقدم بحران
تغییر شرایط زیستگاهی می‌تواند گونه‌های وابسته به اکوسیستم خزر را نیز تحت فشار قرار دهد. فک خزری و ماهیان خاویاری از جمله گونه‌هایی هستند که تغییر زیستگاه، کیفیت آب و شرایط مناطق کم‌عمق می‌تواند زندگی آنها را دشوارتر کند.
معاون وزیر محیط‌زیست جمهوری آذربایجان نیز کاهش سطح آب را عاملی برای افزایش خطرات متوجه گونه‌هایی مانند فک خزری و ماهیان خاویاری دانسته و بر ضرورت اقدامات هماهنگ میان کشورهای ساحلی تأکید کرده است.
چرا این موضوع برای کشاورزی و اقتصاد شمال ایران مهم است؟
اهمیت خزر برای شمال ایران تنها به محیط‌زیست محدود نمی‌شود. تغییرات ساحلی می‌تواند بر فعالیت‌های شیلاتی، گردشگری، بنادر و اقتصاد جوامع ساحلی اثر بگذارد.
از سوی دیگر، تغییر در تالاب‌ها و زیستگاه‌های ساحلی می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای محیط‌زیستی ایجاد کند؛ پیامدهایی که در نهایت بر فعالیت‌های اقتصادی و معیشت وابسته به منابع طبیعی نیز اثر خواهند گذاشت.
برای کشاورزی شمال ایران نیز سلامت اکوسیستم‌های آبی و تالابی اهمیت دارد؛ زیرا تغییرات هیدرولوژیک، شوری و کیفیت منابع آب و خاک می‌تواند در بلندمدت بر شرایط تولید در مناطق ساحلی اثرگذار باشد.
خزر مسئله یک کشور نیست
یکی از مهم‌ترین نکات درباره بحران خزر این است که هیچ‌یک از پنج کشور ساحلی به‌تنهایی قادر به مدیریت تمام عوامل مؤثر بر تراز آب این پهنه نیستند.
ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان همگی در این اکوسیستم مشترک سهیم‌اند و به همین دلیل همکاری منطقه‌ای برای پایش سطح آب، رودخانه‌های ورودی، تنوع زیستی، آلودگی و تغییرات اقلیمی اهمیت ویژه‌ای دارد.
در همین راستا، کاهش تراز آب خزر و حفاظت از تنوع زیستی در هفتمین نشست کنوانسیون تهران به‌عنوان یکی از محورهای اصلی همکاری پنج کشور ساحلی مطرح شده است.
هشدار اصلی؛ زمان برای واکنش منفعلانه گذشته است
روند فعلی نشان می‌دهد مسئله خزر را نمی‌توان صرفاً با افزایش یا کاهش بارش یک سال توضیح داد. پژوهش‌های جدید از ترکیبی از تغییرات اقلیمی، افزایش تبخیر، کاهش ورودی رودخانه‌ها و فشارهای انسانی سخن می‌گویند.
بنابراین، حفاظت از خزر نیازمند پایش مستمر، تبادل داده میان کشورهای ساحلی و برنامه‌ریزی برای سناریوهای مختلف کاهش سطح آب است.
خزر در حال عقب‌نشینی است؛ اما مسئله اصلی فقط این نیست که آب تا کجا از ساحل فاصله می‌گیرد. مسئله مهم‌تر این است که با هر متر عقب‌نشینی، چه مقدار از زیستگاه، تنوع زیستی و فعالیت اقتصادی وابسته به این پهنه آبی نیز تغییر خواهد کرد.
