پتهدوزی کرمان زیر فشار گرانی؛ وقتی سرعت، ظرافت را میگیرد
گرانی نخ و پارچه، دوختهای درشت و تولید ماشینی، پتهدوزی کرمان را به چالش کشیده است. سمیه کریمی از اصالت نقوش، بازار فروش و دشواری صادرات میگوید.
افزایش قیمت مواد اولیه و رونق تولیدهای ماشینی، پتهدوزی کرمان را با چالشی جدی روبهرو کرده است: چگونه میتوان محصولی ارزانتر و سریعتر تولید کرد، بیآنکه اصالت و ظرافت این هنر دست از میان برود؟ سمیه کریمی، هنرمند و مدرس پتهدوزی، میگوید گرانی نخ و پارچه، استفاده از مواد شیمیایی و دوختهای درشت را در بخشی از بازار افزایش داده؛ درحالیکه هویت پته به کیفیت مواد، دقت دوخت و ریشهداری نقوش آن وابسته است.
پتهدوزی از هنرهای سنتی کرمان است که با دوخت نقوش روی پارچهای پشمی به نام «عریض» یا «شال پته» شکل میگیرد. این هنر، علاوه بر ارزش فرهنگی، ظرفیت درآمدزایی و حضور در بازارهای صادراتی را دارد؛ اما به گفته کریمی، افت قدرت خرید، دشواری فروش و غلبه تولید انبوه، کار هنرمندانی را که بر ظرافت و کیفیت تکیه دارند دشوار کرده است.
گرانی مواد اولیه چگونه کیفیت پته را تغییر میدهد؟
کریمی میگوید پتهدوزی در گذشته بر پایه پارچههای پشمی، نخهای گیاهی و رنگهای طبیعی شکل میگرفت. بهگفته او، افزایش هزینه مواد اولیه باعث شده است بخشی از تولیدات امروز از این شیوه فاصله بگیرد.
او توضیح میدهد که در برخی محصولات، نخهای گیاهی جای خود را به نخهای شیمیایی دادهاند و طراحی دستی یا گرهزنی با چاپ دیجیتال و روشهای ماشینی جایگزین شده است. ضخامت بیشتر نخ و درشتشدن دوخت نیز از ظرافت کار میکاهد.
بااینحال، کریمی از بازگشت تدریجی توجه به رنگرزی طبیعی و مواد اصیل خبر میدهد. بهگفته او، شماری از هنرمندان و خریداران بیش از گذشته به این نکته توجه دارند که ارزش پته فقط به نقش و ظاهر آن محدود نیست؛ جنس پارچه، نوع نخ، رنگ و تمیزی دوخت هم در کیفیت اثر نقش دارند.
نوآوری در پتهدوزی؛ تغییر بدون ازدستدادن هویت
پارچه اصلی پتهدوزی «عریض» نام دارد و گاهی به آن «شال پته» میگویند؛ نامی که ممکن است با شال پوشیدنی اشتباه گرفته شود. کریمی میگوید بهروزرسانی این هنر ضروری است، اما نوآوری زمانی ارزشمند خواهد بود که هویت آن را حفظ کند.
درخت زندگی، طوطی و دیگر پرندگان، بتهجقه، شمس و سرو از نقشهای ریشهدار پتهدوزیاند. بهگفته این هنرمند، میتوان در ترکیببندی یا جزئیات این نقشها تغییر ایجاد کرد، اما نباید پیوندشان با سنت پتهدوزی را از بین برد.
کریمی درباره برخی طرحهای رایج در بازار نیز هشدار میدهد: صرف استفاده از چند نقش پته، یک محصول را به اثری اصیل تبدیل نمیکند. او معتقد است ترکیب نقوش پته با طرحهایی نامرتبط، اگر بدون شناخت و پیوند هنری انجام شود، ممکن است به هویت این هنر آسیب بزند. از نگاه او، خلاقیت باید به اثر هویت تازه بدهد، نه اینکه فقط برای جلب مشتری، نشانههای اصالت را کنار بگذارد.
بازار کرمان؛ استقبال گردشگران کافی نیست
گردشگران از محصولات پتهدوزی استقبال میکنند، اما این استقبال همیشه به معنای عرضه آثار باکیفیت نیست. کریمی میگوید در بازار کرمان نیز محصولاتی با نخهای شیمیایی و دوختهای درشت دیده میشود که ظرافت مورد انتظار از پته اصیل را ندارند.
بهگفته او، تولید سریع و انبوه باعث میشود آثار هنرمندانی که زمان بیشتری برای اجرای دقیق میگذارند، کمتر دیده شوند. کریمی تأکید میکند مسئله اصلی، ملیت تولیدکننده نیست؛ بلکه حفظ کیفیت و جلوگیری از آن است که سرعت تولید جای ظرافت را بگیرد.
او معتقد است پتهای با پارچه مناسب، نخ باکیفیت و دوخت تمیز میتواند جایگاه خود را در بازار پیدا کند. یک تابلوی پته با اجرای دقیق و قاب مناسب نیز میتواند نمونهای ارزشمند برای معرفی این هنر باشد.
شبکههای اجتماعی؛ راه فروش و نگرانی از کپی آثار
شبکههای اجتماعی برای معرفی و فروش صنایعدستی فرصت تازهای فراهم کردهاند، اما همزمان نگرانی درباره کپیبرداری از آثار هنرمندان را افزایش دادهاند. کریمی میگوید هنرجویانش را به راهاندازی صفحه هنری، انتشار عکسهای باکیفیت و حفظ استاندارد دوخت تشویق میکند؛ روشی که به گفته او برای برخی از آنها به جذب مشتری و فروش محصول کمک کرده است.
او میان استفاده از نقشهای مشترک و کپیکردن یک اثر مشخص تفاوت میگذارد. نقشهایی مانند بتهجقه به هنرمند خاصی تعلق ندارند و هنرمندان مختلف میتوانند از آنها استفاده کنند؛ اما بازتولید عینِ طرح و اجرای یک هنرمند، کپیبرداری است. بهگفته کریمی، هر پتهدوز باید با خلاقیت در ترکیببندی، جزئیات و شیوه اجرا، امضای شخصی خود را حفظ کند.
آموزش پتهدوزی؛ از تجربه سنتی تا کلاسهای آنلاین
کریمی میگوید پتهدوزی را بهصورت تجربی آموخته است. او در سفرهایش به کرمان با زنان هنرمند و پتهدوزان سنتی آشنا شد و این هنر را با مشاهده و تمرین فراگرفت. اکنون در آموزشگاههای هنری تدریس میکند و کلاسهای حضوری در تهران و آموزش غیرحضوری از طریق تلگرام و ایتا دارد.
هنرجویان او از پیشینههای گوناگون میآیند؛ از وکیل و پزشک تا افراد دانشگاهدیده. برخی پتهدوزی را برای کسب درآمد یاد میگیرند و برخی دیگر آن را فعالیتی هنری و آرامشبخش میدانند. کریمی این استقبال را نشانه ظرفیت پتهدوزی برای جذب علاقهمندان میداند، اما معتقد است این هنر همچنان به حمایت و توجه بیشتری نیاز دارد.
ظرافت آثار قدیمی؛ نتیجه صبر و مهارت
یکی از تجربههای ماندگار کریمی، دیدن پوشش قدیمی مقبره شاه نعمتالله ولی در حدود سال ۱۳۹۲ بوده است. او میگوید ظرافت نخها و دوخت آنقدر زیاد بود که در نگاه نخست اثر را چاپی تصور کرده؛ اما پس از نزدیکشدن، متوجه شده است با پتهدوزی روبهروست. نخهای پشمی اثر بهقدری نازک بودند که به نخ قرقره شباهت داشتند.
کریمی این نمونه را یادآور پیوند زمان و کیفیت در هنرهای سنتی میداند. بهگفته او، نمیتوان انتظار داشت اثری با شتاب تولید شود و همزمان ظرافت آثار قدیمی را داشته باشد؛ زیرا صبر و دقت بخشی از ارزش پتهدوزی است.
او همچنین درباره نگهداری آثار تاریخی پته هشدار میدهد. بهنظر کریمی، اثر پشمی باید متناسب با جنس پارچه و شرایط محیطی نگهداری شود و قرارگرفتن در محفظه کاملاً بسته ممکن است خطر آسیب، ازجمله کپکزدگی، را افزایش دهد. او میگوید یکی از آثار قدیمی پتهدوزی در موزه کرمان آسیب دیده و بعدتر اقدامهایی برای احیای آن انجام شده است.
صادرات پتهدوزی با موانع اقتصادی روبهروست
بهگفته کریمی، بازار صنایعدستی در سالهای گذشته شرایط بهتری داشت و نمایشگاهها، حتی در مقیاس کوچک، مشتریان بیشتری جذب میکردند. برخی خریداران آثار دستدوز را بهعنوان سوغات با خود به خارج از کشور میبردند و گاهی واسطهها محصولات هنرمندان را در بازارهای خارجی عرضه میکردند.
او میگوید اختلاف قیمت فروش در ایران و خارج از کشور میتوانست قابلتوجه باشد، اما بخش زیادی از این فاصله به سود واسطهها اختصاص پیدا میکرد. کریمی همچنین از ازدسترفتن فرصت حضور در نمایشگاهی در دبی، همزمان با شرایط جنگی، یاد میکند.
بهگفته او، مشکلات اقتصادی، محدودیتهای ارتباطی و شرایط سیاسی و اجتماعی، مسیر صادرات صنایعدستی را دشوار کردهاند. در نتیجه، بسیاری از هنرمندان پتهدوز بیش از گذشته به بازار داخلی و حمایت خریداران ایرانی وابستهاند.
اصالت پتهدوزی به کیفیت و حمایت بازار وابسته است
پتهدوزی کرمان برای حفظ جایگاه خود، هم به تداوم مهارتهای سنتی نیاز دارد و هم به بازاری که برای کیفیت و زمان صرفشده ارزش قائل باشد. گفتههای کریمی نشان میدهد گرانی مواد اولیه و تولید انبوه فقط بر ظاهر محصولات اثر نمیگذارند؛ بلکه میتوانند فرصت دیدهشدن آثار ظریف و اصیل را نیز محدود کنند. پشتیبانی از هنرمندان، معرفی درست پته و توجه خریداران به کیفیت مواد و دوخت، از عواملی هستند که میتوانند به ماندگاری این هنر کمک کنند.