تغییر اقلیم چگونه آینده گردشگری ایران را تهدید میکند؟
تغییر اقلیم با گرما، خشکسالی و فشار بر منابع آب، آینده گردشگری ایران را تهدید میکند. راهکارهای سازگاری و توسعه گردشگری تابآور را بخوانید
تغییر اقلیم دیگر فقط یک هشدار محیطزیستی نیست؛ پیامدهای آن میتواند فصل سفر، دسترسی به آب، هزینه فعالیت تأسیسات و حتی جذابیت مقاصد گردشگری را تغییر دهد. همزمان با برگزاری کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد (COP31) در آنتالیا، این پرسش برای ایران جدیتر از همیشه مطرح است: آیا برنامههای توسعه گردشگری کشور برای موج گرما، خشکسالی و فشار بر زیستبومها آمادهاند؟
صنعت گردشگری به آبوهوا، منابع طبیعی و سلامت محیطزیست وابسته است؛ بنابراین هم از تغییرات اقلیمی آسیب میبیند و هم در انتشار گازهای گلخانهای سهم دارد. برای ایران، که با اقلیم خشک و نیمهخشک و تنوع گسترده زیستبومها روبهروست، سازگار کردن برنامهریزی گردشگری با واقعیتهای اقلیمی دیگر موضوعی حاشیهای نیست؛ بخشی از آینده اقتصادی و پایداری مقاصد است.
تغییر اقلیم، مسئلهای راهبردی برای گردشگری
در گذشته، افزایش شمار گردشگران، گسترش ظرفیت اقامت و رشد درآمد، از مهمترین شاخصهای موفقیت گردشگری به شمار میرفت. اما امروز معیارهای دیگری نیز اهمیت یافتهاند: تابآوری مقصد، بهرهوری آب و انرژی، کاهش انتشار کربن، مدیریت پسماند و حفاظت از تنوع زیستی.
بر اساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC)، سهم صنعت سفر و گردشگری از انتشار گازهای گلخانهای جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۷ درصد بوده است. حملونقل و خدمات و تأسیسات گردشگری از منابع مهم این انتشارند. این آمار دو مسئولیت را همزمان یادآوری میکند: گردشگری باید ردپای زیستمحیطی خود را کاهش دهد و برای پیامدهای تغییر اقلیم نیز آماده شود.
در این نگاه، مدیریت مقصد فقط به معرفی جاذبهها و توسعه زیرساخت محدود نمیشود. ارزیابی مخاطرات اقلیمی، مدیریت مصرف آب، افزایش بهرهوری انرژی و حفاظت از اکوسیستمهای میزبان هم باید در برنامهریزی جای داشته باشند.
پیام COP31 برای صنعت گردشگری
کنفرانس COP31 در آنتالیا از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ تا ۲۹ آبان ۱۴۰۵، برگزار شد. در کنار موضوعات کلان اقلیمی، مباحثی مانند گذار به انرژی پاک، شهرهای تابآور، اقتصاد چرخشی و کاهش پسماند نیز مورد توجه قرار گرفت.
گردشگری هم بهتدریج جایگاه پررنگتری در گفتوگوهای اقلیمی پیدا کرده است. نشستهای تخصصی این حوزه بر موضوعاتی چون کاهش انتشار کربن، برقیسازی، گردشگری چرخشی، تابآوری مقاصد و جذب سرمایهگذاری تمرکز داشتند. این روند نشان میدهد که گردشگری میتواند یکی از عرصههای عملی اجرای سیاستهای اقلیمی باشد؛ البته به شرط آنکه دولتها، کسبوکارها، جوامع محلی و سرمایهگذاران در آن مشارکت کنند.
کدام مخاطرات اقلیمی گردشگری ایران را تهدید میکند؟
ایران با مجموعهای از مخاطرات اقلیمی روبهروست؛ از افزایش دما و تغییر الگوی بارش تا خشکسالیهای طولانی، افت آبهای زیرزمینی، فرونشست، بیابانزایی، گردوغبار، سیلابهای ناگهانی و آتشسوزی عرصههای طبیعی.
این تغییرات میتوانند به بخش مهمی از جاذبههای گردشگری کشور آسیب بزنند. تالابها و دریاچهها، جنگلها، مناطق کوهستانی و ساحلی، باغها و روستاهای گردشگری به منابع آب و سلامت زیستبوم وابستهاند. با آسیب دیدن این منابع، هم کیفیت تجربه گردشگران کاهش مییابد و هم معیشت جوامعی که به گردشگری وابستهاند، در معرض خطر قرار میگیرد.
گرمای شدید و تغییر فصلهای سفر
افزایش روزهای بسیار گرم ممکن است زمان مناسب سفر به برخی مقاصد را جابهجا کند. مناطقی که در تابستان مقصد گردشگری بودهاند، ممکن است با محدودیتهای بیشتری روبهرو شوند؛ در مقابل، احتمال دارد تقاضا برای مقاصد کوهستانی یا دارای آبوهوای معتدل افزایش یابد.
این جابهجایی بدون برنامهریزی میتواند فشار تازهای بر آب، زیرساختها و زیستبومهای مناطق جایگزین وارد کند. بنابراین، افزایش تقاضا بهتنهایی فرصت محسوب نمیشود؛ مدیریت ظرفیت مقصد نیز اهمیت دارد.
کمآبی و هزینه فعالیت تأسیسات گردشگری
کاهش منابع آب، پایداری فعالیت هتلها، اقامتگاههای بومگردی و دیگر تأسیسات گردشگری را با چالش روبهرو میکند. همزمان، افزایش دما میتواند مصرف انرژی برای سرمایش را بالا ببرد و هزینه اداره این مراکز را افزایش دهد.
این پیامدها ممکن است رقابتپذیری برخی مقاصد را کاهش دهد و ادامه فعالیت اقتصادی در مناطق آسیبپذیر را دشوارتر کند. از این رو، نادیده گرفتن ریسکهای اقلیمی در طرحهای سرمایهگذاری گردشگری، به معنای نادیده گرفتن بخشی از آینده اقتصادی این صنعت است.
توسعه گردشگری باید از رشد کمی فراتر برود
در سالهای اخیر، ظرفیت اقامتی افزایش یافته و سرمایهگذاری در پروژههای گردشگری، بومگردی، گردشگری روستایی و عشایری و رویدادهای معرفی مقصد گسترش پیدا کرده است. این اقدامات زمانی به توسعه پایدار منجر میشوند که محدودیت منابع و آسیبپذیری محیطزیست از آغاز در طراحی و اجرای آنها دیده شود.
نمیتوان برای گسترش گردشگری روستایی برنامهریزی کرد، اما محدودیت آب روستاها را نادیده گرفت. همچنین افزایش ظرفیت اقامتی بدون توجه به بهرهوری انرژی و مدیریت پسماند، یا سرمایهگذاری در گردشگری طبیعی بدون حفاظت از اکوسیستم میزبان، میتواند به تضعیف همان مزیتهایی بینجامد که گردشگران را به مقصد جذب میکند.
از این رو، ارزیابی موفقیت گردشگری نباید فقط بر شمار گردشگران، تعداد تأسیسات یا حجم سرمایهگذاری متکی باشد. توسعه هوشمند، سبز و تابآور باید در کنار رشد کمی قرار گیرد.
راهکارهای سازگاری گردشگری ایران با تغییر اقلیم
تدوین برنامه ملی اقدام اقلیمی در گردشگری
تهیه و اجرای برنامهای ملی با مشارکت نهادهای مسئول میتواند گام عملی مهمی باشد. چنین برنامهای باید با ویژگیهای اقلیمی و ظرفیت هر منطقه هماهنگ شود و به هدفهای قابل سنجش برای سازگاری و افزایش تابآوری مقاصد برسد.
گسترش استانداردهای گردشگری سبز
نشانها و استانداردهای هتل سبز، اقامتگاه پایدار، راهنمای سبز و مدیریت سبز مقصد میتوانند به معیارهای روشنتری برای ارزیابی و حمایت از فعالان گردشگری تبدیل شوند. بهرهوری آب و انرژی، کاهش و تفکیک پسماند، خرید از تولیدکنندگان بومی و مشارکت گردشگران در حفاظت از محیطزیست، از جمله موضوعاتیاند که میتوان در این ارزیابیها لحاظ کرد.
استفاده بیشتر از انرژی خورشیدی
ظرفیت بالای تابش خورشید در بخش گستردهای از ایران، امکان استفاده از انرژی خورشیدی را در هتلها، اقامتگاههای بومگردی و مجتمعهای گردشگری فراهم میکند. طراحی تسهیلات مالی و جلب مشارکت بانکها، صندوقهای توسعهای و سرمایهگذاران خصوصی میتواند به توسعه سامانههای خورشیدی و بهینهسازی مصرف انرژی کمک کند.
تقویت همکاریهای منطقهای و بینالمللی
همکاری با نهادهای تخصصی بینالمللی و کشورهای دارای تجربه در گردشگری سبز، مدیریت آب، انرژیهای تجدیدپذیر و تابآوری مقصد میتواند مسیر انتقال دانش و اجرای پروژههای مشترک را هموار کند. چنین همکاریهایی زمانی اثرگذار خواهد بود که به طرحهای اجرایی و متناسب با نیازهای هر منطقه در ایران منتهی شود.
آینده گردشگری ایران به تصمیمهای امروز وابسته است
تغییر اقلیم میتواند مزیت رقابتی مقاصد را دگرگون کند، هزینه فعالیت کسبوکارها را افزایش دهد و منابع طبیعیِ پایه گردشگری را تحت فشار بگذارد. به همین دلیل، سازگاری با این تغییرات نباید به برنامهای نمادین یا موضوعی صرفاً محیطزیستی تقلیل یابد.
COP31 پایان یک گفتوگو بود، نه پایان مسیر. برای گردشگری ایران، این مسیر با تصمیمهایی آغاز میشود که آب، انرژی، پسماند و حفاظت از زیستبوم را در متن برنامهریزی قرار دهند. آینده این صنعت به آن وابسته است که توسعه گردشگری تا چه اندازه با ظرفیت واقعی مقصدها و خطرهای اقلیمی هماهنگ شود.