بخش اول: ابعاد بحران مقاومت میکروبی و خطرات مصرف خودسرانه
دکتر سهرابی: مقاومت میکروبی، تهدید خاموش سلامت جهان؛ مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها در انسان و دام را جدی بگیریم
دکتر یدالله سهرابی در گفتوگو با بررسی بحران مقاومت میکروبی، خطرات مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها و نقش کادر درمان را تشریح کرد.
رئیس نظام پزشکی نوشهر و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات نظام پزشکی کشور با تأکید بر ضرورت مصرف منطقی داروهای ضدمیکروبی، خواستار مشارکت همه بخشهای سلامت، دامپزشکی و محیط زیست برای مقابله با بحران جهانی مقاومت میکروبی شد.
بیشتر بخوانید: پشت پرده تجارت پزشکنماها؛ بازی با جان مردم زیر تیغ تبلیغات
به مناسبت هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی و با توجه به اهمیت روزافزون این موضوع در سلامت عمومی، گفتوگویی با دکتر یدالله سهرابی، رئیس نظام پزشکی نوشهر و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی کشور، انجام دادهایم تا ابعاد مختلف این بحران جهانی، عوامل ایجادکننده، پیامدهای مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها و راهکارهای پیشگیری و مقابله با آن را بررسی کنیم.

سؤال اول: مقاومت میکروبی چیست و چرا امروزه به یکی از مهمترین تهدیدهای نظام سلامت در جهان تبدیل شده است؟
دکتر سهرابی: مقاومت میکروبی یا مقاومت ضدمیکروبی (AMR) زمانی اتفاق میافتد که میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها در برابر داروهایی که برای مهار و درمان عفونتها استفاده میشوند، مقاومت پیدا کنند. در نتیجه، داروهایی که پیشتر برای درمان عفونتها مؤثر بودند، دیگر اثربخشی لازم را ندارند و درمان بیماران با دشواری بیشتری مواجه میشود. امروزه مقاومت میکروبی یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در سطح جهان محسوب میشود. برآوردهای جهانی نشان میدهد که در سال ۲۰۱۹، مقاومت باکتریایی بهطور مستقیم عامل حدود ۱.۲۷ میلیون مرگ بوده و در مجموع با حدود ۴.۹۵ میلیون مرگ ارتباط داشته است.
این آمار نشان میدهد که با یک بحران جدی و فراگیر مواجه هستیم؛ بحرانی که اگر بهموقع کنترل نشود، میتواند دستاوردهای چندین دهه علم پزشکی را با خطر مواجه کند. اهمیت موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم مقاومت میکروبی میتواند درمان عفونتهای ساده، جراحیها، پیوند اعضا، شیمیدرمانی و مراقبت از بیماران بستری را با چالش جدی مواجه کند.

سؤال دوم: شعار هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی «میکروبهای مقاوم به دارو قابل دیدن نیستند، ولی مبتلایان به آن قابل مشاهدهاند» است. این شعار چه پیامی برای جامعه دارد؟
دکتر سهرابی: این شعار پیام بسیار مهمی دارد؛ مقاومت میکروبی پدیدهای نامرئی است، اما آثار و پیامدهای آن کاملاً قابل مشاهده است. مردمی که به عفونتهای مقاوم مبتلا میشوند، ممکن است مدت طولانیتری در بیمارستان بستری شوند، درمانهای پیچیدهتری دریافت کنند، هزینههای سنگینتری بپردازند و حتی جان خود را از دست بدهند.
هدف این شعار آن است که جامعه متوجه شود مقاومت میکروبی صرفاً یک موضوع تخصصی و مربوط به پزشکان و داروسازان نیست، بلکه مسئلهای عمومی است که سلامت همه افراد جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین، افزایش آگاهی عمومی، اصلاح رفتارهای مصرف دارو و مشارکت همه بخشهای جامعه برای مقابله با این تهدید ضروری است.
سؤال سوم: مهمترین اهداف هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی چیست؟
دکتر سهرابی: مهمترین هدف، ارتقای آگاهی عمومی و حرفهای درباره پیامدهای مصرف نادرست و بیرویه داروهای ضدمیکروبی است. در این هفته باید بر چند محور اساسی تأکید کنیم:
۱. آگاهسازی مردم درباره خطر مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها.
۲. ترویج مصرف منطقی و مسئولانه داروهای ضدمیکروبی.
۳. تقویت نقش پزشکان، داروسازان، پرستاران و سایر کارکنان نظام سلامت در پیشگیری از مقاومت میکروبی.
۴. توسعه فرهنگ پیشگیری از عفونتها از طریق رعایت بهداشت فردی و عمومی.
۵. ارتقای نظام پایش و مراقبت مقاومت میکروبی و مصرف آنتیبیوتیکها.
۶. جلب مشارکت بخش دامپزشکی، کشاورزی، صنایع غذایی و محیط زیست در چارچوب رویکرد سلامت واحد.
هدف نهایی این است که اثربخشی داروهای حیاتی برای نسل امروز و نسلهای آینده حفظ شود.

سؤال چهارم: چرا مصرف بیرویه و خودسرانه آنتیبیوتیکها تا این اندازه خطرناک است؟
دکتر سهرابی: آنتیبیوتیکها داروهایی ارزشمند و حیاتی هستند که در درمان عفونتهای باکتریایی نقش اساسی دارند؛ اما مصرف نادرست آنها میتواند به انتخاب و گسترش باکتریهای مقاوم منجر شود. یکی از اشتباهات رایج در جامعه، مصرف آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا است؛ در حالی که آنتیبیوتیکها بر ویروسها اثری ندارند. از دیگر رفتارهای نادرست میتوان به مصرف آنتیبیوتیک بدون تجویز پزشک، استفاده از داروهای باقیمانده از درمان قبلی، مصرف داروی دیگران، تغییر خودسرانه مقدار مصرف و قطع یا ادامه درمان برخلاف دستور پزشک اشاره کرد.
باید توجه داشت که نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید براساس تشخیص پزشک و دستورالعملهای علمی تعیین شود. مصرف طولانیتر یا کوتاهتر از مقدار لازم، هر دو میتوانند نامناسب باشند.

سؤال پنجم: کارکنان حوزه سلامت چه نقشی در مهار مقاومت میکروبی دارند؟
دکتر سهرابی: کارکنان نظام سلامت در خط مقدم مقابله با این بحران قرار دارند و مسئولیت بسیار مهمی بر عهده آنهاست. پزشکان باید با تشخیص دقیق و در صورت لزوم انجام آزمایشهای میکروبیولوژی، از تجویز غیرضروری آنتیبیوتیکها خودداری کنند و داروی مناسب را با توجه به نوع عفونت، شرایط بیمار و الگوهای مقاومت انتخاب کنند.
داروسازان نیز نقش مهمی در آموزش بیماران، جلوگیری از مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها، نظارت بر مصرف منطقی دارو و اطلاعرسانی درباره عوارض و تداخلات دارویی دارند. پرستاران و سایر کارکنان مراکز درمانی نیز با رعایت اصول کنترل عفونت، بهداشت دست، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی و مراقبتهای استاندارد میتوانند از انتقال میکروبهای مقاوم جلوگیری کنند. همچنین اجرای برنامههای مدیریت مصرف آنتیبیوتیکها در بیمارستانها و مراکز درمانی باید بهصورت جدی دنبال شود.
سؤال ششم: برای پیشگیری از مقاومت میکروبی چه اقداماتی باید در سطح جامعه انجام شود؟
دکتر سهرابی: پیشگیری از مقاومت میکروبی نیازمند مشارکت همگانی است. مردم باید بدانند که آنتیبیوتیک داروی معمولی برای درمان هر نوع بیماری نیست. مهمترین اقدامات پیشگیرانه عبارتاند از:
- خودداری از مصرف آنتیبیوتیک بدون تجویز پزشک.
- پرهیز از درخواست آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی.
- مصرف دارو دقیقاً مطابق دستور پزشک.
- خودداری از به اشتراک گذاشتن دارو با دیگران.
- رعایت بهداشت دست و اصول بهداشت فردی.
- واکسیناسیون بهموقع برای پیشگیری از عفونتها.
- رعایت اصول بهداشتی در مراکز درمانی و محیطهای عمومی.
- تهیه دارو از مراکز معتبر و مجاز.
- تقویت نظام پایش و گزارشدهی مقاومت میکروبی.
باید بدانیم هر بار که بدون ضرورت از آنتیبیوتیک استفاده میکنیم، احتمال انتخاب و گسترش میکروبهای مقاوم را افزایش میدهیم.
سؤال هفتم: مقاومت میکروبی چه تأثیری بر آینده درمان بیماریها و عملکرد نظام سلامت خواهد داشت؟
دکتر سهرابی: یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای مقاومت میکروبی، کاهش اثربخشی داروهای حیاتی است. اگر روند فعلی کنترل نشود، ممکن است درمان برخی عفونتها که امروزه بهراحتی قابل درمان هستند، در آینده بسیار دشوار یا حتی غیرممکن شود. این مسئله فقط به درمان عفونتها محدود نمیشود. بسیاری از اقدامات پیشرفته پزشکی مانند جراحیهای بزرگ، پیوند اعضا، درمان سرطان، مراقبت از نوزادان نارس و درمان بیماران دارای نقص ایمنی، به وجود داروهای مؤثر ضدمیکروبی وابسته هستند.
از سوی دیگر، افزایش مدت بستری، هزینههای درمان، فشار بر منابع بیمارستانی و افزایش مرگومیر میتواند پایداری نظامهای سلامت را با چالش جدی مواجه کند. بنابراین مقاومت میکروبی صرفاً یک بحران دارویی نیست، بلکه تهدیدی برای دستاوردهای پزشکی و امنیت سلامت جوامع محسوب میشود.