تأثیر جنگ ایران بر کشاورزی برزیل و آرژانتین چیست؟
جنگ ایران و بستهشدن تنگه هرمز چگونه قیمت کود، گازوئیل و هزینه تولید را در برزیل و آرژانتین افزایش داده و آینده کشاورزی آمریکای لاتین را تهدید میکند؟
شوکهای ژئوپلیتیکی، همه سرمایهگذاران در زنجیره ارزش کشاورزی را به یک اندازه تحتتأثیر قرار نمیدهند. میزان تأثیرگذاری این شوکها به پیوندهای پنهان موجود در داراییها بستگی دارد؛ برای مثال، اینکه کدام شرکتها از مناطق آسیبدیده درآمد کسب میکنند، تأسیسات فیزیکی خود را در کجا اداره میکنند و زنجیرههای تأمین میکنند و زنجیرههای تأمین آنها تا چه اندازه در.
اقتصادهای نوظهور بیشترین آسیب را از اختلال در تنگه هرمز میبینند. شرکتهای نوظهور در مقایسه با همتایان خود در بازارهای توسعهیافته، سه تا چهار برابر بیشتر در معرض درآمدهای حاصل از اقتصادهای شورای همکاری خلیج فارس قرار دارند؛ موضوعی که نشاندهنده روابط تجاری عمیقتر و پیوندهای محلی است. اگرچه این میزان در سهماهههای اخیر اندکی کاهش یافته، اما از نظر ساختاری همچنان در مقایسه با بازارهای توسعهیافته بالاست.
درگیری مداوم در خاورمیانه میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، بازارهای جهانی انرژی را آشفته کرده و باعث شده است قیمت جهانی کود از ابتدای مارس بیش از ۲۵ درصد افزایش یابد. برزیل، بزرگترین تولیدکننده محصولات کشاورزی در آمریکای لاتین، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۵ میلیارد دلار کود وارد کرده است.
کدام کشورها در آمریکای لاتین و کدام بخشهای کشاورزی منطقه، بیشترین آسیب را از افزایش هزینههای نهادهها و لجستیک میبینند؟ قیمتهای بالاتر کود و انرژی تا چه اندازه تولید، الگوی کشت و رقابتپذیری صادراتی اقتصادهای کلیدی کشاورزی مانند برزیل و آرژانتین را تهدید میکند؟ شوک کنونی چگونه میتواند به تغییرات بلندمدت در نقش آمریکای لاتین در بازارهای جهانی غذا منجر شود؟
به دلیل اهمیت کشورهای آمریکای لاتین، بهویژه برزیل و آرژانتین، در بازار کالاهای اساسی ایران، در این مصاحبه تلاش دارم به این موضوع بپردازم.
اگرچه برزیل به ششمین صادرکننده بزرگ نفت جهان تبدیل شده و هشتمین مجتمع پالایشگاهی بزرگ جهان را در اختیار دارد ــ طبق گزارش گروه اوراسیا در سال ۲۰۲۶ ــ اما این کشور همچنان ۲۵ درصد از گازوئیل مصرفی خود را وارد میکند. با توجه به نقش حیاتی این سوخت در حملونقل بار در این کشور و تولید برق در بخش عمدهای از منطقه آمازون ــ جایی که سه میلیون نفر به سامانههای دیزلی ایزوله متکی هستند ــ در صورت طولانی شدن جنگ، نگرانیهایی درباره تأثیر قیمت و دسترسی به گازوئیل وجود دارد.
فراتر از خسارتهایی که تاکنون به تأسیسات تولیدی در منطقه جنگزده وارد شده است، این واقعیت نیز وجود دارد که ترانزیت از طریق تنگه هرمز در کوتاهمدت، مسیرهای حملونقل جایگزین کافی ندارد.
طبق گزارش گروه اوراسیا در سال ۲۰۲۶، کود میتواند تا ۳۴ درصد از هزینههای عملیاتی مؤثر برای ذرت تابستانه، ۳۰ درصد برای گندم و ۲۷ درصد برای سویا و ذرت کشت دوم را تشکیل دهد. بیشتر محصول فعلی کشور در حال حاضر در مرحله برداشت است و تولیدکنندگان تقریباً تا سپتامبر فرصت دارند نهادههای مورد نیاز چرخه کاشت بعدی را تأمین کنند.
برزیل در حال حاضر ۶۰ درصد از صادرات جهانی سویا را به خود اختصاص داده و در کنار سایر محصولات غذایی، بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده گوشت گاو در جهان است. با این حال، این کشور بزرگترین واردکننده کود در جهان نیز محسوب میشود و بهشدت به واردات هر سه ماده مغذی اصلی وابسته است.
بخش کشاورزی برزیل مصرفکننده عمده انرژی است و پنج درصد از تقاضای انرژی ملی را به خود اختصاص میدهد. دیزل، سوخت اصلی این بخش است و تقریباً ۵۰ درصد از مصرف انرژی کشاورزی را تشکیل میدهد. شوک خارجی در بازار بینالمللی نفت، تأثیر قابلتوجهی بر این بخش دارد؛ بهویژه برای کشوری که تا ۳۰ درصد به دیزل وارداتی وابسته است.
این تأثیر بهخصوص در مرزهای کشاورزی مرکز ـ غرب برجسته است؛ جایی که هزینههای بالاتر سوخت به قیمت مواد غذایی در بازارهای داخلی و جهانی منتقل شده است. سامانه حملونقل بار عمدتاً جادهای برزیل که تولیدات کشاورزی را جابهجا میکند نیز از افزایش قیمت دیزل تأثیر پذیرفته است.
سوخت در شاخص رسمی قیمت مصرفکننده برزیل، موسوم به IPCA، وزن قابلتوجهی دارد و تأثیر آن بر تورم اجتنابناپذیر است. برزیل در زمینه کود نیز آسیبپذیرتر است، زیرا ۸۰ درصد کود مصرفی خود را وارد میکند. این کشور یکی از بزرگترین صادرکنندگان مواد غذایی جهان است و هشت درصد از مصرف جهانی کود را به خود اختصاص میدهد.
تأثیر این وضعیت هم از مسیر خطر اختلال در ناوبری دریایی و هم از طریق افزایش قیمت گاز طبیعی ــ که نقشی کلیدی در تولید کود دارد ــ احساس میشود. شوک فعلی احتمالاً سرمایهگذاری بیشتر برای کاهش وابستگی به واردات را به دنبال خواهد داشت؛ وابستگیای که به آسیبپذیری ساختاری برزیل و آمریکای لاتین تبدیل شده است.
ضروری است سرمایهگذاریها در پالایش نفت، فرآوری گاز و تولید کود یکپارچه شوند و از مزیتهای منطقهای، مانند گاز رقابتیتر بولیوی و آرژانتین، بهره گرفته شود. این منابع سپس میتوانند به زنجیرههای ارزش راهبردی مانند تولید کود وارد شوند و از این طریق، توسعه بازار گاز برزیل را تقویت کنند.
امروزه نظام انرژی جهانی کمتر با پویاییهای تدریجی گذار و بیشتر با گسستهای ناگهانی ژئوپلیتیکی در حال بازتعریف است. تشدید درگیری نظامی میان ایالات متحده و ایران، که به محاصره اقتصادی ایران در خلیج فارس و مسدود شدن تنگه هرمز منجر شده، شوک قابلتوجهی ایجاد کرده است؛ شوکی که بر عرضه نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) و همچنین بازار کالاهای مرتبط تأثیر میگذارد.
آژانس بینالمللی انرژی (IEA) این رویداد را شدیدترین اختلال در جریان جهانی انرژی از دهه ۱۹۷۰ توصیف کرده و بر ماهیت سیستمی، نه چرخهای، آن تأکید کرده است.
ایران، قطر، عربستان سعودی، عمان و امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۵، ۳۶ درصد از واردات اوره برزیل را تأمین کردهاند؛ محمولههایی که در حال حاضر به دلیل بسته بودن تنگه هرمز با اختلال مواجه شدهاند. قیمت اوره در برزیل در هفتههای نخست ماه مارس ۳۵ درصد افزایش یافت و احتمالاً تا زمان بازبودن تنگه هرمز، روند افزایشی آن ادامه خواهد داشت (گروه اوراسیا، ۲۰۲۶).
وابستگی برزیل به فسفات نیز قابلتوجه است؛ بهطوری که ۷۸ درصد از مصرف فسفات این کشور وارداتی است. چین ــ که از نظر تاریخی یکی از تأمینکنندگان جایگزین کلیدی محسوب میشود ــ از زمان آغاز درگیری، صادرات خود را برای حفظ امنیت غذایی داخلی محدود کرده است.
در آمریکای لاتین، برزیل بیشترین آسیبپذیری را در برابر درگیری خاورمیانه دارد. این کشور چهارمین واردکننده بزرگ کود در جهان است و طی سه سال گذشته، بهطور میانگین ۷۰ درصد از نیاز خود را از طریق واردات تأمین از طریق واردات تأمین کرده است. در سال۱۷ درصد از کودهای نیتروژنه برزیل از منطقه خاورمیانه تأمین شد.
آرژانتین، سومین صادرکننده بزرگ مواد غذایی جهان، حدود ۵۰ درصد از نیاز خود به کود را از طریق واردات تأمین میکند. خاورمیانه در سال ۲۰۲۵، ۲۶ درصد از کودهای نیتروژنه مورد نیاز این کشور را تأمین کرده است؛ موضوعی که فشار زیادی بر تولید گندم، ذرت و جو وارد میکند.
پاراگوئه و اروگوئه، اگرچه اقتصادهای کوچکتری دارند، به همین ترتیب آسیبپذیر هستند؛ بهویژه در برابر افزایش قیمت فسفات. محدودیتهای صادراتی چین و روسیه نیز عرضه جهانی را تشدید کرده و شوک واردشده به هزینههای عملیاتی این اقتصادها را افزایش داده است.
در برزیل، حاصلخیزی پایین خاک و اسیدیته آن، تأثیر این وضعیت را تشدید میکند. با توجه به فشار بر حاشیه سود از سال ۲۰۲۳، ناشی از افزایش هزینه کود، نرخ ارز نامطلوب و نرخ بهره بالا، انتظار میرود فصل زراعی ۲۰۲۶ ــ ۲۰۲۷ با رشد کندتر سطح زیرکشت همراه باشد.
ذرت که اغلب برای جبران حاشیه سود ضعیفتر سویا کشت میشود، به نیتروژن بیشتری نیاز دارد و همین مسئله امکان جایگزینی آن را محدود میکند. در آرژانتین نیز افزایش هزینهها، رقابتپذیری صادرات سویا و فرآوردههای آن را تضعیف خواهد کرد.
در میانمدت و بلندمدت، این شوک میتواند نقش آمریکای لاتین را در بازارهای جهانی غذا تغییر دهد و گرایش به کشت محصولاتی را افزایش دهد که به کود کمتری نیاز دارند. هزینههای بالاتر در کوتاهمدت رقابتپذیری را کاهش میدهد، اما ممکن است در نهایت اهمیت راهبردی منطقه را تقویت کند.
جنگ ایران و آمریکا نشان داده است که سرمایهگذاری در تولید کود در این کشورها، برای کاهش وابستگی و آسیبپذیری در برابر تعارضات خارجی، ضروری است.
از سوی دیگر، درگیری خاورمیانه قیمت ریزمغذیها و ماشینآلات کشاورزی را نیز در سراسر آمریکای لاتین افزایش داده است. در برزیل، قیمت کود نیتروژنه بهشدت افزایش یافته؛ بهطوری که قیمت اوره دانهای تحویل در مقصد برزیل (CFR) از اواخر فوریه تا اواخر مارس بیش از ۵۰ درصد رشد کرده است.
این جهش، وابستگی برزیل به تأمینکنندگان خاورمیانه را نشان میدهد؛ تأمینکنندگانی که طی پنج سال گذشته، بهطور میانگین ۲۶ درصد از واردات اوره و سولفات آمونیوم این کشور را تشکیل دادهاند.
در نتیجه، حاشیه سود ذرت تابستانه منفی شده و این وضعیت احتمالاً باعث تغییر سطح زیرکشت به سمت سویا شده است. درباره سویا، تحلیلگران کوچکترین میزان گسترش سطح زیرکشت در نزدیک به ۲۰ سال گذشته را پیشبینی میکنند. این وضعیت از عوامل متعددی ناشی میشود که یکی از آنها، کاهش صرفه اقتصادی تبدیل مراتع به زمین کشاورزی است.
حاشیه سود تبدیل مراتع به زمین کشاورزی در حال حاضر منفی است و نسبت مبادله کود MAP نیز بهشدت بدتر شده است؛ هرچند وضعیت کلرید پتاسیم نسبتاً پایدار باقی مانده است.
با وجود این موانع، انتظار نمیرود سطح زیرکشت سویا کاهش یابد، زیرا حاشیه سود در مناطق تثبیتشده کشت سویا، حتی در شرایط شوک نفتی، همچنان مثبت است. با این حال، درباره دسترسی به کود در فصل کاشت، یعنی از سپتامبر تا نوامبر، نگرانیهایی وجود دارد؛ زیرا محدودیتهای صادراتی از سوی خاورمیانه و دیگر تأمینکنندگان اصلی ادامه دارد. این وضعیت میتواند به کاهش مصرف کود منجر شود.
بخش گندم آرژانتین نیز با فشار فوری مواجه است؛ بهطوری که هزینههای متغیر ۱۴ درصد افزایش یافته، اما درآمد ناخالص همچنان ثابت مانده است. این فشردگی حاشیه سود، کاشتهای آینده را تهدید میکند و میتواند بر میزان تولید اثر بگذارد.
تأثیر فوری این وضعیت در هزینه تولید محصولات زمستانه مانند گندم در آرژانتین و برزیل احساس میشود. در برزیل، در شرایط محدودیت اعتباری و قیمتهای بالای کود از سال گذشته، بسیاری از کشاورزان خرید خود را به تأخیر انداختند و اکنون با شرایط نامطلوبتری مواجه هستند؛ زیرا قیمت کود در پی درگیریها افزایش یافته است.
اگر کشاورزان نتوانند هزینههای بالاتر کود را تحمل کنند، تولید کشاورزی ممکن است با تهدید مواجه شود. کاهش مصرف مواد مغذی در مزارع نیز میتواند به افت عملکرد منجر شود.
چرخه کشت ۲۰۲۶ ــ ۲۰۲۷ هماکنون به یکی از نگرانیهای فزاینده تبدیل شده است؛ بهویژه به دلیل قیمت بالای کودهای فسفاته. انتظار میرود هزینه تولید افزایش یابد و حاشیه سود را کاهش دهد؛ در حالی که شرایط مبادله نیز بدتر شده است. قیمت غلات همگام با افزایش قیمت کود رشد نکرده است.
در مورد محصول دوم یا «سافرینیا»، نگرانی اصلی درباره اوره است. هرچه درگیری طولانیتر شود، احتمال ماندگاری قیمتها در سطوح بالا، همزمان با اوج تقاضا، بیشتر خواهد شد و این مسئله میتواند کوددهی نیتروژنه را تضعیف کند.
مجموع این عوامل ممکن است به کاهش مصرف نهاده در کشاورزی، افت تولید و افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود.
در نهایت باید گفت درگیریهایی مانند درگیری اخیر در خاورمیانه، ویرانگر هستند. این درگیریها، بهویژه بر کشاورزی برزیل، تأثیر عمدهای خواهند داشت و هم هزینه و عرضه نهادهها و هم صادرات مواد غذایی را تحتتأثیر قرار میدهند.
با این حال، مشکلات میتوانند فرصتهایی نیز ایجاد کنند. برای فعالانی که با نهادههای زیستی به جای مواد شیمیایی کار میکنند، محدودیتهای حملونقل در دوران همهگیری کووید ــ ۱۹ و اختلال در عرضه کود ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، فرصت بزرگی برای این بخش ایجاد کرد.
در مواجهه با کمبود نهادههای شیمیایی، کشاورزان تصمیم گرفتند مواد زیستی را آزمایش کنند و توانستند یافتههایی را که تحقیقات مدتها بر آن تأکید داشت، تأیید کنند؛ اینکه محصولات زیستی مؤثر هستند و میتوانند از عملکرد بالای محصولات حمایت کنند.
در نتیجه، از سال ۲۰۲۰ به بعد، استفاده از نهادههای زیستی بهشدت افزایش یافت. هنگامی که کشاورزان نتایج این محصولات را مشاهده کنند، پذیرش آنها نیز بهطور پیوسته افزایش خواهد یافت.
اکنون با تعارض دیگری مواجه هستیم که بار دیگر عرضه را بهطور قابلتوجهی محدود کرده و هزینه کودها و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده برای کنترل آفات و بیماریها را افزایش خواهد داد. با این حال، این شرایط فرصت تازهای برای گسترش محصولات زیستی تولیدشده در برزیل، با تکیه بر تنوع زیستی غنی این کشور، ایجاد میکند.
به نظر میرسد این هشدار دوم درباره وابستگی شدید خارجی به نهادههای شیمیایی کشاورزی، در کنار فرصت قابلتوجه توسعه زیستفناوری کشاورزی در برزیل، باید برای همه بخشها روشن باشد. این وضعیت باید انگیزههای لازم برای تثبیت بازار محصولات زیستی در این کشور را ایجاد کند.
با تحقق این امر، نهتنها هزینههای تولید به میزان قابلتوجهی کاهش مییابد، بلکه ممکن است حرکت به سمت کشاورزی پایدارتر و برخوردار از آثار زیستمحیطی کمتر نیز شتاب بگیرد.
اگر دسترسی به کود تا شهریورماه محدود باقی بماند، برزیل با خطر بالای کمبود و افزایش قیمتهای داخلی، احتمالاً از آغاز فصل زراعی ۲۰۲۶ ــ ۲۰۲۷، مواجه خواهد شد. برخی برآوردها از کسری احتمالی یک تا سه میلیون تن فسفات، معادل تقریباً ۲۰ درصد از کل تقاضای برزیل، حکایت دارند.
همچنین کانالهای پولی و مالی دیگری وجود دارد که از طریق آنها جنگ برزیل را تحتتأثیر قرار میدهد. چشمانداز تشدید تورم، بانک مرکزی را بر آن داشته است که سرعت کاهش نرخ بهره را کاهش دهد و در این ماه تنها ۲۵ واحد پایه از نرخ بهره بکاهد و آن را به ۱۴.۷۵ درصد برساند.
همچنین باید مسیر دلار آمریکا را در مقایسه با سایر ارزها، از جمله رئال برزیل، در نظر گرفت. شرایط مالی در خارج از کشور بهطور قابلتوجهی وخیمتر شده است.
سهام و اوراق قرضه جهانی در این ماه بزرگترین فروش ترکیبی خود از سال ۲۰۲۲ را تجربه کردند؛ زیرا شوک انرژی ناشی از جنگ در ایران، نوسان گستردهای ایجاد کرده است. سرمایهگذاران در حال بازبینی میزان افزایش قیمت نفت و تأثیر آن بر تورم و چشمانداز فدرال رزرو درباره نرخ بهره هستند.
با این حال، بهطور مشخص درباره اقتصاد برزیل، بزرگترین نگرانی حول گازوئیل و، مهمتر از همه، کود متمرکز است.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی
