انقلاب سبز و چین سرخ مائو؛ گزیده‌ای از مطالعات جاشوا آیزنمن در باب اقتصاد کشاورزی تحت کمون

موجی از مطالعات اخیر، دگرگونی سریع کشاورزی چین را بررسی کرده و ظهور اشکال گوناگون تولیدکنندگان بزرگ و سرمایه‌دار و افول کشاورزان خانوادگی خرده‌مالک (مانند لو، آندریاس و لی) را مستندسازی کرده‌اند. اما در این میان، «کمون خلق» هم یک مزرعه اشتراکی و هم یک نهاد محلی بود که تقریباً تمام فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی را در مناطق روستایی چین مدیریت می‌کرد. این نظام در سال ۱۹۵۸ در چین معرفی و در سال ۱۹۸۳ لغو شد.

بسیاری از محققان معتقدند کمون خلق به دلیل سیستم پاداش بیش‌از‌حد برابرگرایانه‌اش، غیرمولد بود. به گفته جیمز کای‌سینگ کونگ، این نظام تنها «پیوند ضعیفی بین تلاش و پاداش» ارائه می‌داد. این ضعف انگیزه‌ها منجر به رفتارهای گسترده‌ی «سواری مجانی» شد که تنها با جایگزینی نهایی مزارع اشتراکی با مزارع خانوادگی برطرف گردید. البته حزب کمونیست چین امروزه نیز همین دیدگاه را دارد؛ در روایت رسمی این حزب، کمون خلق برای حفظ معیشت دهقانان بسیار غیرمولد بود و لغو آن توسط چند دهقان بی‌بضاعت در سال ۱۹۷۸، در تلاش برای بهبود سطح زندگی‌شان، آغاز شد.

با این حال، جاشوا آیزنمن دیدگاه کاملاً متفاوتی ارائه می‌دهد. او در کتاب «انقلاب سبز چین سرخ» استدلال می‌کند که کمون خلق به‌جای آنکه یک شکست اقتصادی باشد، در مدرن‌سازی و ارتقای بهره‌وری کشاورزی در دهه ۱۹۷۰ موفق عمل کرد. برخی از مقامات ارشد حزب کمونیست چین، و نه دهقانان فقیر، کمون خلق را در سال ۱۹۸۳ به دلیل منافع سیاسی و نه عملکرد اقتصادی‌اش منحل کردند. نتیجه‌گیری اصلی آیزنمن این است که کمون خلق دهه ۱۹۷۰، به دلیل توانایی‌اش در ایجاد سرمایه‌گذاری، می‌تواند طرحی مولد تلقی شود.

البته کمون خلق نهادی انعطاف‌ناپذیر نبود؛ وقتی در سال ۱۹۵۸ به مردم معرفی شد، در واقع شکستی فاجعه‌بار بود و به قحطی «جهش بزرگ به جلو» (۱۹۵۸–۱۹۶۱) انجامید. با این وجود، در دهه ۱۹۶۰ تحولی چشمگیر را تجربه کرد. تا دهه ۱۹۷۰، کمون خلق — که آیزنمن آن را «کمون انقلاب سبز» می‌نامد — در افزایش بهره‌وری کشاورزی چین موفق ظاهر شد.

یکی از بزرگ‌ترین مشکلات کشاورزی چین پیش از معرفی کمون، کمبود سرمایه بود. در کشوری با سرمایه کم و نیروی کار نامحدود که کمی بالاتر از سطح معیشت زندگی می‌کنند، کاهش مصرف و افزایش نرخ پس‌انداز برای انجام سرمایه‌گذاری‌های مولد جهت بهره‌مندی از بازده بالای سرمایه دشوار بود. کمون خلق در دهه ۱۹۷۰ مازاد کشاورزی را پیش از توزیع محصول میان دهقانان استخراج می‌کرد؛ به عبارت دیگر، از دهقانان پیش از دریافت درآمدشان مالیات گرفته می‌شد. این سیستم، کمون را قادر ساخت «مصرف را کاهش داده و نرخ پس‌انداز بالای لازم برای تأمین مالی نوسازی کشاورزی را تضمین کند.»

برخلاف کمون سال ۱۹۵۸ که پس‌انداز خانوارها را در سرمایه‌ی بی‌کیفیت به کار گرفت و فاجعه‌بارترین قحطی تاریخ بشر را رقم زد، کمون دهه ۱۹۷۰ پس‌اندازها را به سرمایه‌گذاری‌های مولد مانند ماشین‌آلات کشاورزی و کود شیمیایی تبدیل کرد. این امر فرآیندی مداوم از توسعه را کلید زد که رشد سریعی در تولید مواد غذایی ایجاد کرد. هم‌زمان، کمون دهه ۱۹۷۰ وجود زمین‌های فرعی خصوصی، شرکت‌های روستایی و بازارهای محلی را تحمل می‌کرد؛ امری که به دهقانان کمک کرد زندگی خود را بالاتر از سطح معیشت حفظ کنند و از استخراج بیش از حدِ دوران کمون ۱۹۵۸ جلوگیری نمایند.

(مائو تسه‌تونگ در حال دست دادن با کارگران کمون خلق، حدود سال‌های ۱۹۵۸)

بسیاری از محققان معتقدند سیستم پاداش کمون خلق به اعضای کم‌بازده اجازه می‌داد «مفت‌خور» باشند و باعث می‌شد اعضای پربازده‌تر انگیزه کمتری برای کار در کمون داشته باشند و به دنبال پاداش‌های بهتری در خارج از آن باشند. در مقابل، استدلال می‌شود که مشکل مفت‌خوری تا حد زیادی توسط گفتمان (رتوریک) جمع‌گرایانه مائوئیستی کاهش یافته بود. کمون خلق در حکم نوعی جامعه مذهبی یا «کلیسای مائو» بود. کمون از طریق رفتارهای تشریفاتی، مانند تلاوت عمومی آموزه‌های مائو، اجرای اپرا و رقص مائوئیستی و نمایش چهره مائو، نیروی کار خودنظمی ایجاد کرد که تحقق ایدئولوژی جمع‌گرایانه را بر ثروت مادی اولویت می‌داد. این فعالیت‌ها فضایی سیاسی ایجاد کرد که در آن افراد غیرمتعارف احساس می‌کردند توسط کل کمون مورد انتقاد قرار می‌گیرند.

تلقین‌های مائوئیستی توسط «شبه‌نظامیان خلق» — نهاد نظامی محلی نیمه‌خودمختارِ مستقر در کمون — پشتیبانی می‌شدند. شبه‌نظامیان توسط رهبران کمون کنترل می‌شدند تا هم ایدئولوژی جمع‌گرایانه و هم امنیت خارجی کمون را اجرا کنند. آیزنمن به ویژگی دیگری نیز اشاره می‌کند که دهقانان را به پذیرش نرخ‌های بالای پس‌انداز وادار می‌کرد: کمون خلق نه تنها یک مزرعه اشتراکی، بلکه نهادی خودکفا بود که تقریباً تمام فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی مناطق روستایی را مدیریت می‌کرد. این خودکفایی، فرار دهقانان از کمون و جستجوی زندگی بهتر در دنیای بیرون را تقریباً غیرممکن می‌ساخت.

(غذاخوری کمون خلق، حدود ۱۹۵۸)

دومین نتیجه‌گیری مهم آیزنمن این است که لغو کمون خلق توسط مقامات ارشد حزب کمونیست چین انجام شد. طبق روایت رسمی، کمون خلق برای حفظ معیشت اعضای خود بسیار ناکارآمد بود، بنابراین هجده دهقان گرسنه در کمونی در شرق چین، در ۲۴ دسامبر ۱۹۷۸ کمون خود را از حالت اشتراکی خارج کردند و با خطر مجازات اعدام روبه‌رو شدند. بهبود شرایط اقتصادی این دهقانان، ظاهراً مقامات را به لغو کمون ترغیب کرد.

با این حال، آیزنمن استدلال می‌کند که سرنوشت کمون نه با عملکرد اقتصادی یا خواسته‌های مردمی، بلکه توسط برنده مبارزه جناحی درون حزب — یعنی دنگ شیائوپینگ — رقم خورد. لغو کمون تصمیمی عمدی از سوی مقامات ارشد حزب برای سرنگونی رقبای طرفدار کمون بود که پس از مرگ مائو همچنان به ایدئولوژی او وفادار ماندند. او همچنین نشان می‌دهد که بسیاری از مقامات محلی و کمونی با لغو کمون مخالفت کرده و از بازگشت به کشاورزی مبتنی بر خانوار خودداری ورزیدند. آن‌ها کمون‌های خود را تا زمان درخواست مقامات استانی تجزیه نکردند؛ به‌طوری‌که برخی مقامات استانی اعتراف کردند مجبور به صدور دستوراتی شده‌اند تا مقامات محلی مانع جنبش حذف اشتراکی‌سازی نشوند.

یکی از مزایای مطالعه آیزنمن، ارائه رویکردی بسیار مفید برای درک تحول کشاورزی چین در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ است. قحطی یکی از رایج‌ترین مباحث در تاریخ چین است و بخش کشاورزی تا دهه ۱۹۶۰ همچنان عملکرد ضعیفی داشت؛ اما در طول دهه ۱۹۷۰ وضعیت به‌کلی تغییر کرد. میان سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۷۸، با وجود آنکه چین تقریباً به‌طور کامل به روی تجارت خارجی بسته بود، نزدیک به ۳۰۰ میلیون نفر بدون تحمل هیچ قحطی بزرگی به جمعیت آن اضافه شدند. اگر سهم کمون خلق را در بهره‌وری کشاورزی نادیده بگیریم، نمی‌توانیم بفهمیم کشاورزی چین چگونه به این موفقیت دست یافته است.

مطالعه آیزنمن همچنین به محققان کمک می‌کند از ایده‌آل‌سازی حقوق مالکیت خصوصی دست بردارند. محققان کشاورزی جمعی در اتحاد شوروی و چین کمونیست معمولاً بر عملکرد ضعیف و فجایع متحمل‌شده توسط دهقانان متمرکز هستند؛ امری که گاه آنان را به این فرض وامی‌دارد که مالکیت خصوصی برتر است. مطالعه آیزنمن نشان می‌دهد که مهم‌ترین مانع پیش روی کشاورزی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و توسعه‌نیافته، «کمبود سرمایه» است، نه فقدان حقوق مالکیت خصوصی. دهقانان خرد نمی‌توانند صرفاً با ایجاد ارتباط نزدیک‌تر میان تلاش و پاداش، بر کمبود سرمایه غلبه کنند.

کشاورزی‌زدایی بدون دهقان‌زدایی و سرمایه‌داری شدن بدون پرولتاریایی شدن

اصلاحاتِ مربوط به حذف اشتراکی‌سازی که در اواسط دهه ۱۹۸۰ در چین تکمیل شد، خانوار روستایی را به عنوان واحد تولید و مصرف احیا کرد و زمین‌های کشاورزیِ دارای مالکیت جمعی را به شکل حقِ قرارداد به خانوارهای روستایی اختصاص داد. تحت «سیستم جدید مسئولیت خانوار (HRS)»، خانوارهای روستایی می‌توانستند پس از انجام تعهدات تدارکاتی دولت، مازاد خود را در بازارهای محلیِ نوپا بفروشند. در مقایسه با کشاورزی جمعی سوسیالیستی دوران مائو، اصلاحات HRS جامعه روستایی چین را «دوباره دهقانی» کرد.

اما در دو دهه بعدی، مناطق روستایی چین دستخوش تغییرات سریعی شدند. صنعتی‌شدن روستاها در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، نیروی کار مازاد را از بخش کشاورزی به سمت اشتغال غیرکشاورزی در شرکت‌های شهرکی و روستایی سوق داد. از اواسط دهه ۱۹۹۰ و با سرعت گرفتن اصلاحات شهری، نیروی کار روستایی در مقیاسی گسترده شروع به مهاجرت به مشاغل شهری کرد. این امواج متوالی انتقال نیروی کار روستایی به مشاغل دستمزدی غیرکشاورزی، کالایی‌شدن نیروی کار را به هنجاری پذیرفته‌شده برای خانوارهای روستایی تبدیل کرد. فعالیت چندگانه به استراتژی معیشتی رایجی بدل شد، زیرا بازتولید اجتماعی آن‌ها به‌طور فزاینده‌ای به درآمد دستمزدی غیرکشاورزی و مازاد بازاریِ حاصل از فعالیت‌های کشاورزی وابسته شد.

با این حال، تغییرات بسیار کمتری در خود تولید کشاورزی رخ داد: بیشتر خرده‌مالکانی که در بخش کشاورزی باقی ماندند، به کشاورزی مبتنی بر خانوار ادامه دادند، در حالی که روابط کالاییِ آن‌ها به مشارکت در بازارهای در حال رشد نهاده‌ها و محصولات محدود بود. پیش از اوایل دهه ۲۰۰۰، کشاورزی‌زدایی از نیروی کار روستاییِ چین بدون دهقان‌زدایی از کشاورزی اتفاق افتاد و تغییرات اساسی در کشاورزی خرده‌مالکی تنها در اوایل دهه ۲۰۰۰ و در مرحله جدیدی موسوم به «ظهور سرمایه‌داری کشاورزی» آغاز شد.

البته تلاقی سه روند تاریخی — کاهش رشد جمعیت، اشتغال گسترده و رو‌به‌گسترش غیرکشاورزی، و تغییر رژیم غذایی شهری — شرایط را برای گذاری کشاورزی فراهم کرد که در آن، کشاورزان خانوادگیِ مقیاس کوچک، تولید خود را (اغلب با سرمایه «خون و عرق» ذخیره‌شده از درآمدهای غیرکشاورزی) افزایش دادند تا تقاضای فزاینده شهری برای محصولات غذایی با ارزش‌تر را پاسخ گویند و درآمدها و بازتولید امن‌تری برای کشاورزی خانوادگی خود فراهم کنند. بر اساس این افزایشِ نشاط اقتصادی خرده‌مالکان و مشاهده حداقل سطح کارِ اجیرشده در کل نهاده نیروی کار کشاورزی (۱.۲ درصد)، می‌توان گذار کشاورزی در چین را به عنوان «سرمایه‌داری شدن بدون پرولتاریایی شدن» توصیف کرد.

نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیل‌گر و دکترای توسعه کشاورزی