وقتی شیر و خورشید دوباره خبرساز شد
شیر و خورشید، ملی است یا مذهبی؟/ نمادی که هنوز زنده است
شیر و خورشید دوباره خبرساز شد؛ از ریشههای تاریخی تا تفسیرهای ملی و مذهبی. بررسی کامل یک نماد مناقشهبرانگیز در هویت ایران.
در میانه جدالهای هویتی و سیاسی، یک نماد قدیمی دوباره به کانون بحث بازگشته است؛ شیر و خورشید. نشانی که برخی آن را صرفاً تاریخی میدانند و برخی دیگر، هویتی زنده و متعلق به امروز ایران.
اخبار سبز کشاورزی؛ روزنامه سازندگی در یادداشتی به قلم فائزه مومنی نوشت: اظهارات تازه علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، بار دیگر این پرسش را به صدر اخبار آورده است: شیر و خورشید، ملی است یا مذهبی؟
تأکید صالحی: شیر و خورشید همچنان متعلق به ایران است
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر پیشین امور خارجه، در تازهترین موضعگیری خود اعلام کرد: «علامت شیر و خورشید ریشهای ایرانی-اسلامی دارد و مالکیت معنوی آن متعلق به جمهوری اسلامی ایران است، هرچند دیگران از آن استفاده میکنند.»
به گفته صالحی، این نماد در سطح بینالمللی نیز همچنان به نام ایران شناخته میشود و تلاش برخی کشورها برای بهرهبرداری از آن، با مخالفت رسمی ایران مواجه شده است. او فلسفه شکلگیری این نشان را مرتبط با حضرت علی(ع) دانست و بر پیوند تاریخی، دینی و ملی آن تأکید کرد.
بازگشت شیر و خورشید به خیابان و شبکههای اجتماعی
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، پرچم شیر و خورشید بار دیگر بهطور گسترده در خیابانها و شبکههای اجتماعی دیده شد.
همزمان، بحثهای فراوانی درباره معنای سیاسی و هویتی این نماد شکل گرفت؛ تا جایی که شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) حتی از جایگزینی ایموجی رسمی پرچم ایران با طرح شیر و خورشید خبر داد.
پیشتر نیز غلامعلی حدادعادل، در سال ۱۳۸۶، درباره نصب مجسمههای شیر و خورشید بر سردر مجلس شورای اسلامی گفته بود که باید نظر افکار عمومی مشخص شود تا این اقدام بهعنوان «احیای نمادهای پیش از انقلاب» تلقی نشود.
ریشههای تاریخی نماد شیر و خورشید
بررسیهای تاریخی نشان میدهد استفاده از نماد شیر و خورشید قدمتی چند هزار ساله در تمدن ایرانی و خاورمیانه دارد. بسیاری از پژوهشگران، خاستگاه این ترکیب را در اخترشناسی باستان میدانند.
آکسل کراپه، ایرانشناس آلمانی، معتقد است که قرار گرفتن خورشید بر فراز شیر، ریشهای میانرودانی دارد. در نجوم اسلامی نیز برج «اسد» یا شیر، جایگاه خورشید به شمار میرود؛ مفهومی که بعدها وارد فرهنگ نمادین ایران شد.
نمادی مشترک میان اسطوره، دین و هویت مدرن
افسانه نجمآبادی، پژوهشگر ایرانی، شیر و خورشید را یکی از موفقترین نمادها در بازنمایی هویت مدرن ایرانی میداند؛ نمادی که همزمان تحت تأثیر سنتهای زرتشتی، شیعی و ایرانی شکل گرفته است.
در اساطیر ایران باستان، شیر نشانه قدرت و شجاعت و خورشید نماد نور، مشروعیت و تداوم حیات بوده است. در دوره ساسانی نیز هر دو عنصر، بهطور مستقل نماد اقتدار سیاسی محسوب میشدند.
ورود شیر و خورشید به پرچم ایران
نخستین شواهد مستند از حضور شیر و خورشید بر پرچم ایران، به قرن پانزدهم میلادی بازمیگردد. دانشنامه ایرانیکا به تصویری از شاهنامه مصور سال ۱۴۲۳ میلادی اشاره میکند که این نماد را بر پرچم نشان میدهد. از دوره تیموری به بعد، شیر و خورشید آرامآرام به نشان رسمی ایران تبدیل شد.
صفویه؛ پیوند رسمی نماد با تشیع
در دوران صفویه، بهویژه زمان شاه عباس اول، شیر و خورشید جایگاهی رسمی و حکومتی یافت. صفویان با تأکید بر تشیع، تفسیری مذهبی از این نماد ارائه دادند. در این خوانش، شیر نماد حضرت علی(ع) و خورشید نشانهای از نور الهی یا مشروعیت دینی تلقی میشد؛ هرچند تفاسیر متعددی در منابع تاریخی وجود دارد.
قاجار؛ اوج تثبیت هویت ملی شیر و خورشید
در دوره قاجار، شیر و خورشید به عنصر مرکزی هویت ملی ایران تبدیل شد. پرچم سهرنگ سبز، سفید و قرمز با نشان شیر و خورشید در میانه، به رسمیت شناخته شد و در انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ نیز همین پرچم تثبیت شد.
در این دوره، این نماد نهتنها بر پرچم، بلکه بر سکهها، مدالها و نشانهای افتخار دولتی نقش بست.
شمشیری که بعدها به دست شیر رسید
برخلاف تصور رایج، شمشیر از ابتدا جزئی از نماد شیر و خورشید نبود. در نسخههای اولیه، شیر بدون سلاح تصویر میشد و نماد بیشتر بار نجومی و سلطنتی داشت.
اضافه شدن شمشیر، عمدتاً از اواخر زندیه و بهویژه در دوره قاجار رخ داد؛ زمانی که حکومت تلاش کرد مشروعیت سیاسی خود را بیش از پیش با تشیع پیوند بزند. در این چارچوب، شیر بهعنوان نماد حضرت علی(ع) و شمشیر بهعنوان اشارهای به ذوالفقار تعبیر شد.
از این پس، شیرِ شمشیر بهدست حامل پیامهایی چون شجاعت، عدالت، دفاع مشروع و اقتدار ملی شد؛ تفسیری که حاصل یک روند تاریخی و ایدئولوژیک بود، نه معنای اولیه نماد.
نمادی میان گذشته و اکنون
امروز، شیر و خورشید همچنان در میانه یک مناقشه هویتی ایستاده است؛ نمادی که همزمان ملی و مذهبی خوانده میشود و هر بار بازگشتش، بحثی تازه درباره تاریخ، سیاست و هویت ایرانی بهراه میاندازد.
