کودها و سموم کشاورزی در ایران؛ تهدید سلامت انسان و راهکارهای کاهش خطر
استفاده از کودها و سموم کشاورزی در ایران افزایش یافته و باقیمانده آنها در مواد غذایی، سلامت انسان را تهدید میکند
در ایران، بهویژه با توسعه کشاورزی صنعتی، استفاده از کودها و سموم شیمیایی به منظور افزایش عملکرد محصولات غذایی افزایش یافته است. این مواد اگرچه در افزایش تولید موثرند، ولی تأثیرات بالقوهی منفی روی سلامت انسان و محیط دارند. پژوهشهای علمی اخیر نشان میدهند که باقیمانده سموم در مواد غذایی میتواند خطرات سلامتی جدی از جمله ریسک سرطان، اختلالات عصبی، و مشکلات مزمن دیگر ایجاد کند.
اخبار سبز کشاورزی؛دادههای ایران نشان میدهد که با وجود تلاش برای کنترل باقیماندهها، مواردی از باقیمانده سموم فراتر از حد مجاز نیز مشاهده شده است، لذا لزوم نظارت و سیاستگذاری علمی احساس میشود.
وضعیت علمی باقیمانده سموم در ایران
مطالعات متعدد در ایران، سطوح باقیمانده سموم را در محصولات کشاورزی گزارش کردهاند:
• در تحقیق صورتگرفته بر اسفناج، بیش از صد نوع باقیماندههای مختلف سموم کشف شده و اندازهگیری شدهاند.
• بررسی ۹۰ نمونه خرما نشان داده که حدود ۱۰٪ نمونهها حد مجاز سموم را در سال ۲۰۲۵ رد کردهاند.
• یک مرور سیستماتیک نشان داد که در مطالعات مختلف در ایران، کمتر از ۱۰٪ میوهها و سبزیجات دارای باقیماندههای بالاتر از استاندارد بودهاند، اما پایش منظم علمی محدود است.
• تحلیل خطر سلامت نشان داده که در برخی محصولات مانند پیاز و نارنگی خطر نامطلوب غیرسرطانی و در مورد برخی سموم مانند لینگان خطر سرطان بالقوه وجود دارد.
این دادهها نشان میدهند که با وجود نمونههای کنترلشده، ذخیره و اندازهگیری باقیماندهها در سطح ملی کافی و مداوم نیست.
تأثیرات سلامت انسان ناشی از سموم و کودها
تماس مستقیم یا مصرف غذاهای آلوده به باقیمانده سموم میتواند علائم مسمومیت حاد داشته باشد، مانند تهوع، سردرد، و مشکلات گوارشی. گزارشهای رسانهای و ارزیابی کارشناسان نیز این تهدیدات را برجسته کردهاند.
تحقیقات علمی ارتباط بین مصرف مداوم باقیماندههای سموم و بیماریهای مزمن را گزارش دادهاند:
• برخی سموم شناختهشده مانند ارگانوکلرهها و دیگر ترکیبات سمی ممکن است خطر سرطان را افزایش دهند.
• استفاده از سموم پرخطر در زراعت میتواند موجب اختلال در عملکرد سیستم عصبی، کبد و سیستم اندوکرین شود؛ که در دادههای ایران و جهان گزارش شده است.
• مطالعات خطر سلامت در ایران با استفاده از شاخصهایی مانند Hazard Quotient و ILCR نشان داده که برخی غذا–سمهای خاص ممکن است خطر سلامتی بیش از حد قابل قبول داشته باشند.
راهکارها و سیاستهای پیشنهادی
برای کاهش خطرات ناشی از سموم و کودها بر سلامت انسان و محیط، راهکارهای علمی زیر پیشنهاد میشود:
• پایش مستمر و علمی: راهاندازی سیستم ملی پایش باقیمانده سموم در محصولات غذایی.
• آموزش کشاورزان: بهکارگیری دقیق دستورالعملهای مصرف و رعایت زمان کارنس (مدت لازم قبل از برداشت تا تجزیه سموم).
• تحقیقات علمی بیشتر: افزایش بودجه و تشویق پژوهشها در دانشگاهها برای اندازهگیری و تحلیل خطر.
• منع یا کاهش استفاده از سموم پرخطر: جایگزینی سموم خطرناک با آلترناتیوهای کمخطر یا کنترلشده.
نتیجهگیری
باقیمانده سموم کشاورزی و استفاده گسترده از کودها در ایران، اگرچه به افزایش عملکرد محصولات کمک کرده، اما خطراتی جدی برای سلامت انسان در پی دارد. شواهد علمی نشان میدهند که مواردی از باقیمانده سموم بالاتر از حد مجاز قابل مشاهده است و میتواند خطرات بهداشتی بلندمدتی ایجاد کند. افزایش پایش علمی، ارتقای نظارت و آموزش کشاورزان میتواند به کاهش اثرات نامطلوب بر سلامت کمک کند.
