فرونشست، پتروشیمی و معدنکاوی؛ سهگانه تهدید نقش رستم
فرونشست، پتروشیمی و معدنکاوی نقش رستم را تهدید میکنند؛ گزارشی از بحران آب، آلودگی و خطرات پیشروی میراث جهانی مرودشت.
میراث جهانی مرودشت این روزها زیر فشار همزمان چند تهدید جدی قرار گرفته است؛ فرونشست زمین، فعالیتهای پتروشیمی و احتمال ازسرگیری معدنکاوی، نقش رستم را در موقعیتی حساس و نگرانکننده قرار دادهاند.
کارشناسان هشدار میدهند آنچه امروز در این پهنه تاریخی رخ میدهد، نتیجه سالها مدیریت ناپایدار آب، برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و توسعه کشاورزی آببر است؛ روندی که نهتنها این اثر جهانی، بلکه آینده زیستمحیطی و اقتصادی دشت مرودشت را هم تهدید میکند.
نقش رستم در مرکز بحران فرونشست مرودشت
فرونشست زمین به یکی از جدیترین تهدیدها برای نقش رستم و دیگر آثار تاریخی دشت مرودشت تبدیل شده است. این منطقه که در دل خود مجموعههایی چون تخت جمشید و دهها محوطه ارزشمند تاریخی را جای داده، سالهاست با فشار شدید بر منابع آب زیرزمینی، خشکسالی، تغییر الگوی بهرهبرداری و ضعف در مدیریت منابع آبی روبهروست.
شکافهایی که امروز در بخشهایی از دشت و در مجاورت محوطههای تاریخی دیده میشود، نشانهای از بحرانی است که کارشناسان آن را حاصل دههها بیتوجهی به هشدارها میدانند. به گفته آنان، تداوم این روند میتواند آسیبهای برگشتناپذیری به میراث جهانی مرودشت وارد کند.
برداشت بیرویه آب؛ ریشه اصلی بحران
کارشناسان معتقدند بحران کنونی دشت مرودشت، بیش از هر چیز از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی و گسترش کشاورزی آببر ناشی شده است. در سالهای گذشته، توسعه کشت محصولاتی مانند گندم، ذرت و برنج بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک منطقه، فشار سنگینی بر آبخوانها وارد کرده است.
این فشار، بهویژه در کنار چاههای مجاز و غیرمجاز، باعث افت سطح آب زیرزمینی و تشدید فرونشست دشت مرودشت شده است؛ پدیدهای که اکنون مستقیماً حریم آثار تاریخی را نشانه گرفته است.
تهدیدهای همزمان؛ از پتروشیمی تا انفجارهای معدنی
نگرانیها درباره نقش رستم فقط به فرونشست محدود نمیشود. در شعاع چند کیلومتری این مجموعه تاریخی، فعالیت برخی معادن و انفجارهای ناشی از استخراج سنگ نیز بهعنوان یک تهدید بلندمدت مطرح است. کارشناسان میگویند ارتعاش ناشی از این انفجارها میتواند در درازمدت به پایداری آثار تاریخی آسیب بزند.
از سوی دیگر، استقرار واحدهای پتروشیمی در جنوبغربی منطقه نیز نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است. آلایندههای صنعتی، با توجه به جهت باد، میتوانند به سمت نقش رستم و حتی تخت جمشید منتقل شوند و در بلندمدت بر سنگنگارهها و سازههای تاریخی اثر بگذارند.
آتشزدن مزارع و تشدید فرسایش سنگ
یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده آلودگی و فرسایش در محدوده مرودشت، آتشزدن بقایای کشاورزی است. این اقدام که در برخی زمینهای اطراف تخت جمشید و نقش رستم انجام میشود، حجم زیادی دود و ذرات معلق تولید میکند.
به گفته کارشناسان، این ذرات همراه با رطوبت و گردوغبار، روی سطوح سنگی آثار تاریخی مینشیند و به مرور زمان زمینه تشکیل گلسنگ و فرسایش سنگ را فراهم میکند. نتیجه این چرخه، افزایش آسیبپذیری آثار ثبت جهانی در برابر عوامل طبیعی و انسانی است.
نقش رستم روی گسل و در معرض خطر مضاعف
بررسیها نشان میدهد نقش رستم علاوه بر فرونشست، روی یک گسل فعال نیز قرار دارد. هرچند جابهجایی این گسل بسیار اندک است، اما ترکیب آن با فرونشست، آلودگی صنعتی و لرزشهای ناشی از فعالیتهای معدنی، خطر را برای این مجموعه تاریخی چند برابر کرده است.
کارشناسان تأکید میکنند که حفاظت از یک اثر جهانی فقط به خود بنا محدود نمیشود، بلکه باید پهنه پیرامونی آن نیز از نظر زمینشناسی، زیستمحیطی و مدیریتی بهدرستی کنترل شود.
اصلاح الگوی کشت؛ راهی برای نجات دشت مرودشت
کارشناسان و کنشگران میراث فرهنگی بر این باورند که یکی از مهمترین راهحلها برای کاهش فشار بر آبخوانها، اصلاح الگوی کشت در مرودشت است. بهجای توسعه محصولات پرمصرف، باید به سمت کشتهای کمآببر و پربازده مانند زعفران، پسته و گیاهان دارویی رفت.
از نگاه آنان، ادامه کشاورزی سنتی و کشتهای پرمصرف در شرایط کمآبی، نهتنها به اقتصاد منطقه کمک نمیکند، بلکه با سرعت بخشیدن به فرونشست زمین، آینده آثار تاریخی و حتی سکونتگاههای انسانی را نیز تهدید میکند.
گردشگری پایدار؛ جایگزینی برای فشار بر منابع آب
در کنار اصلاح الگوی کشت، توسعه گردشگری پایدار نیز بهعنوان یکی از راهحلهای مهم برای کاهش فشار بر منابع طبیعی مطرح شده است. اگر معیشت ساکنان محلی از کشاورزی پرمصرف به سمت گردشگری، خدمات و اقتصاد میراثمحور سوق پیدا کند، وابستگی به برداشت بیرویه آب نیز کاهش خواهد یافت.
کارشناسان میگویند تخت جمشید و نقش رستم ظرفیت آن را دارند که به موتور محرک اقتصاد محلی تبدیل شوند؛ مشروط بر آنکه برنامهریزی بلندمدت و حمایت واقعی از زیرساختهای گردشگری صورت بگیرد.
هشدار نهایی: بحران آب فقط تهدید میراث نیست
آنچه امروز در دشت مرودشت میگذرد، فقط یک بحران میراثی نیست. فرونشست زمین اگر به محدوده روستاها و شهرها گسترش پیدا کند، مستقیماً جان و امنیت مردم را نیز تهدید خواهد کرد. شکافهای زمین، آسیب به زیرساختها و خطر تخریب ساختمانها در صورت وقوع حتی یک زمینلرزه متوسط، از پیامدهای محتمل این بحران است.
کارشناسان تأکید میکنند که نجات نقش رستم و دیگر آثار تاریخی مرودشت، بدون اصلاح جدی در مدیریت آب، کنترل فعالیتهای مخرب و تغییر سیاستهای توسعهای ممکن نیست.
جمعبندی
نقش رستم امروز در نقطه تلاقی چند تهدید قرار گرفته است: فرونشست مرودشت، آلودگیهای صنعتی، فعالیتهای معدنی و کشاورزی آببر. اگر مدیریت ناپایدار آب ادامه پیدا کند، این میراث جهانی نهفقط از نظر تاریخی، بلکه از منظر زیستمحیطی و اجتماعی نیز با بحرانهای جدیتری روبهرو خواهد شد.
