مازوت در جای خالی گاز؛ آلودگی هوای تهران چه زمانی کم میشود؟
کمبود گاز و محدودیت ذخایر گازوئیل احتمال مازوتسوزی نیروگاهها را افزایش داده است؛ مازوت پرگوگرد چه اثری بر آلودگی هوای تهران و سلامت مردم دارد؟
کمبود گاز و محدودیت ذخایر گازوئیل، احتمال استفاده بیشتر نیروگاهها از مازوت را افزایش داده است؛ سوختی که گوگرد بالای آن، همزمان با تشدید آلودگی هوا، نگرانیها درباره سلامت شهروندان و توان پالایشگاهها برای گوگردزدایی را پررنگتر کرده است.
تهران در روزهای اخیر بار دیگر در میان آلودهترین شهرهای جهان قرار گرفته است. بارندگی و وزش باد هفته گذشته برای مدتی از شدت آلودگی کاست، اما این وقفه کوتاه دوام نیاورد و آسمان پایتخت دوباره خاکستری شد. همزمان، ناترازی انرژی و آسیب به بخشی از زیرساختهای پالایش و انتقال، تأمین سوخت نیروگاهها را دشوارتر کرده است.
در این شرایط، مازوت بار دیگر بهعنوان یکی از گزینههای تأمین سوخت نیروگاهها مطرح شده؛ سوختی که بهدلیل گوگرد بالا میتواند بر آلودگی هوا بیفزاید. درحالیکه اجرای اجباری استاندارد ملی نفت کوره برای سال ۱۴۰۷ پیشبینی شده، پرسش اصلی این است که نیروگاهها در زمستان پیشرو با چه سوختی کار خواهند کرد و کیفیت مازوت مصرفی تا چه اندازه قابل بهبود است.
ناترازی گاز، فشار بر سوخت نیروگاهها را بیشتر کرد
احمد طاهری، سرپرست مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیطزیست، درباره سوخت نیروگاهها به «پیام ما» گفته است که نوع و میزان سوخت مصرفی در شهرها و منابع مختلف تفاوت دارد. به گفته او، در شرایط ناترازی انرژی، مازوت نیز در برخی نیروگاهها مصرف میشود.
طاهری سهم بالای مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری را یکی از عوامل محدودکننده تأمین سوخت نیروگاهها دانسته و ابراز امیدواری کرده است که با صرفهجویی و اقدامات دیگر، مصرف این بخش کاهش یابد تا نیاز نیروگاهها به مازوت کمتر شود.
بااینحال، مازوتسوزی فقط مسئله کمبود سوخت نیست. میزان گوگرد این سوخت و توان پالایشگاهها برای کاهش آلایندههای آن نیز در کیفیت هوای شهرها نقش دارد.
استاندارد مازوت از سال ۱۴۰۷ اجباری میشود
شورای عالی استاندارد در اردیبهشت امسال اجرای اجباری استاندارد ملی نفت کوره را از سال ۱۴۰۷ تصویب کرد. علی توکلی گلپایگانی، مدیرکل دفتر انرژی و محیطزیست سازمان ملی استاندارد، ماه گذشته به رادیو گفتوگو گفت که تولید مازوت از آن سال باید با استانداردهای ملی تطبیق یابد و وزارت نفت نیز باید طرحهای کیفیسازی پالایشگاهها را برای ارتقای استاندارد سوخت اجرا کند.
به گفته توکلی گلپایگانی، میزان گوگرد از موضوعات اصلی در کیفیت مازوت است و طرحهای کیفیسازی باید مقدار آن را به محدوده مجاز استاندارد ملی برسانند. این الزام بهمعنای حذف کامل گوگرد نیست؛ هدف، کاهش آن تا حد مجاز است.
بنابراین، تصویب استاندارد بهتنهایی مازوتسوزی یا پیامدهای آن را برطرف نمیکند. تحقق این هدف به اجرای طرحهای پالایشگاهی و توان تولید سوخت باکیفیتتر وابسته است.
چرا آلودگی هوا پیش از جنگ هم مهار نشد؟
جنگ و آسیب به زیرساختهای انرژی، بخشی از مشکلات امسال را تشدید کردهاند، اما آلودگی هوا در ایران پدیدهای تازه نیست. در سال ۱۳۳۹، جهانشاه صالح، وزیر بهداری وقت، درباره پیامدهای آلودگی هوای تهران بر سلامت مردم هشدار داده و کنترل شمار خودروها و اصلاح روش تولید بنزین را از راهکارهای مقابله با آن دانسته بود.
نزدیک به هفت دهه پس از آن هشدار، آلودگی هوا همچنان یکی از مسائل مزمن سلامت عمومی است. تهران نیز در سالهای گذشته بارها در فهرست شهرهای آلوده جهان قرار گرفته؛ آن هم در شرایطی که منابع اصلی آلودگی، از جمله حملونقل و مصرف سوخت، همچنان محل بحثاند.
طاهری در پاسخ به این پرسش که چرا اقدامات انجامشده به کاهش محسوس آلودگی منجر نشده، از اسقاط خودروهای فرسوده، توسعه تاکسیها و اتوبوسهای برقی، افزایش ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر و کاهش فلرینگ نام برده است.
به گفته او، در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ سالانه ۱۰ تا ۱۵ هزار خودروی فرسوده اسقاط میشد، اما از سال ۱۴۰۳ تاکنون بیش از ۷۰۰ هزار خودرو از رده خارج شدهاند. او همچنین از ارائه تسهیلات برای جایگزینی تاکسیهای فرسوده با تاکسی برقی، وجود حدود ۵۰۰ اتوبوس برقی در تهران و افزایش ظرفیت تجدیدپذیرها از حدود ۱۲۰۰ به ۶۲۰۰ مگاوات خبر داده است. طاهری کاهش روزانه حدود ۱۴ میلیون مترمکعب فلرینگ در استانهایی مانند خوزستان را نیز از دیگر اقدامات برشمرده است.
بااینحال، در اظهارات نقلشده از طاهری، سهم دقیق این اقدامات در کاهش آلودگی هوا مشخص نشده است. او میگوید اجرای برنامهها آغاز شده، اما بهدلیل کمکاری در سالهای گذشته، نمیتوان انتظار داشت همه مشکلات در مدتی کوتاه حل شوند.
کمبود گاز و محدودیت گازوئیل؛ احتمال افزایش مازوتسوزی
حمیدرضا صالحی، دبیرکل فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته، به «پیام ما» گفته است که کمبود گاز در پی آسیب به پالایشگاهها و خطوط انتقال افزایش یافته است. به گفته او، ناترازی گاز که در سالهای گذشته حدود ۲۲۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد میشد، پس از تخریبهای مرتبط با جنگ به حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب رسید و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت بازگشته است.
صالحی پیشبینی کرده است که ناترازی روزانه گاز در سال جاری بین ۳۰۰ تا ۳۲۰ میلیون مترمکعب باشد. این ارقام، بنا بر توضیح او، به کمبود روزانه گاز اشاره دارند و میتوانند بر میزان سوخت در دسترس نیروگاهها اثر بگذارند.
او درباره محدودیت مصرف مازوت نیز گفته است برخی نیروگاهها، از جمله نیروگاههای نزدیک پالایشگاهها، امکان استفاده از مازوت کمگوگرد را دارند، اما این امکان برای همه نیروگاهها فراهم نیست. به گفته صالحی، گوگرد مازوت تولیدی در بسیاری موارد بالاست و گوگردزدایی اولیه نیز لزوماً آثار زیستمحیطی آن را از بین نمیبرد.
ذخایر گازوئیل ممکن است فقط یک ماه دوام بیاورد
گازوئیل یکی از گزینههای جایگزین گاز در نیروگاههاست، اما ظرفیت ذخیره آن محدود است. صالحی میگوید در صورت بروز کمبود گاز، برخی نیروگاهها ممکن است فقط حدود یک ماه بتوانند از ذخایر گازوئیل استفاده کنند و پس از آن به مصرف مازوت روی بیاورند.
او همچنین سهم بالای مصرف گاز در بخش خانگی را از عوامل فشار بر تأمین سوخت نیروگاهها دانسته و گفته است اگر این سهم کاهش یابد، امکان تأمین سوخت نیروگاهها بیشتر میشود. این اظهارات بر اهمیت بهینهسازی مصرف گاز در فصل سرد تأکید دارد، هرچند کاهش مصرف خانگی بهتنهایی جایگزین برنامههای پایدار برای افزایش تولید و مدیریت مصرف انرژی نیست.
آسیب به مواد و تجهیزات گوگردزدایی
یکی از نگرانیهای مطرحشده، آسیب احتمالی به توان پالایشگاهها برای کاهش گوگرد سوختهاست. سید مصطفی سیادت موسوی، عضو هیئتعلمی دانشکده مهندسی عمران دانشگاه علموصنعت، به «پیام ما» گفته است که گوگردزدایی از مازوت هزینهبر است و بهگفته او، در حملات اخیر افزون بر بخشهایی از پالایشگاهها، برخی مواد مورد نیاز این فرایند نیز آسیب دیدهاند.
او این وضعیت را عاملی میداند که ممکن است توان گوگردزدایی از گازوئیل را نیز تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، برای ارزیابی دقیق دامنه آسیبها و میزان اثر آن بر کیفیت سوخت، باید اطلاعات فنی و رسمی پالایشگاهها در دسترس باشد.
سیادت موسوی میگوید در زمان کمبود گاز، تصمیمگیری میان مازوتسوزی و محدودیت برق و گاز دشوار میشود؛ زیرا هرکدام پیامدهای اقتصادی و اجتماعی دارند. او شناسایی مصرفکنندگان غیرمجاز و پرمصرف انرژی و کاهش گوگرد مازوت را از راههای کاهش فشار بر محیطزیست دانسته است. همچنین، به گفته او، در صورت ناگزیر بودن مصرف مازوت، دور نگهداشتن آن از مناطق پرجمعیت میتواند از شدت مواجهه شهروندان با آلایندهها بکاهد.
آلودگی هوا و سهم آن در بیماری و مرگومیر
مازوتسوزی یکی از عوامل نگرانی درباره آلودگی هواست، اما در کنار منابع دیگر انتشار آلایندهها قرار میگیرد. محمدصادق حسنوند، عضو هیئتعلمی دانشگاه علومپزشکی تهران، گفته است وزارت بهداشت براساس قانون زمانی هشدار میدهد که شاخص کیفیت هوا از ۱۵۰ فراتر رود. در صورت پیشبینی تشدید آلودگی از سوی سازمان هواشناسی، کمیته اضطرار آلودگی هوا نیز میتواند تشکیل شود.
حسنوند با اشاره به نقش ذرات معلق در آلودگی تهران گفته است میانگین این آلاینده در برخی برآوردها سالانه بین ۳۰ تا ۳۷ میکروگرم بر مترمکعب است. به گفته او، برآوردهای وزارت بهداشت نشان میدهد ۱۰ تا ۱۵ درصد بار بیماریها به آلودگی هوا منتسب است و سالانه حدود ۵۰ هزار مرگ در کشور و ۸ هزار مرگ در تهران به این عامل نسبت داده میشود.
این ارقام، بنا بر اظهارات حسنوند، برآوردهای منتسب به آلودگی هوا هستند و نه شمارش مستقیم مرگهایی که علت آنها صرفاً یک منبع آلاینده مشخص، مانند مازوت، باشد.
مازوتسوزی؛ انتخابی میان کمبود انرژی و هزینه آلودگی
زمستان پیشرو، همزمان با ناترازی گاز، محدودیت ذخایر گازوئیل و نگرانی درباره کیفیت سوخت، فشار بیشتری بر نیروگاهها و شهرها وارد میکند. کاهش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری میتواند بخشی از این فشار را کم کند، اما راهکار بلندمدت به مجموعهای از اقدامات نیاز دارد: بهینهسازی مصرف، تقویت زیرساخت انرژی، تکمیل طرحهای کیفیسازی پالایشگاهها و کاهش منابع مزمن آلودگی.
تا زمان اجرای اجباری استاندارد ملی نفت کوره در سال ۱۴۰۷ نیز کیفیت سوخت مصرفی و میزان گوگرد آن همچنان از پرسشهای مهم درباره آلودگی هوای شهرها خواهد بود.