تعاونیهای صیادی ایران و فاصله میان رسالت قانونی و واقعیت میدان
تعاونیهای صیادی ایران چه نقشی در معیشت صیادان و حفاظت از منابع آبزی دارند و چرا تقویت مدیریت و خدمات آنها برای توسعه سواحل ضروری است؟
تعاونیهای صیادی ایران با هدف حمایت از معیشت صیادان، کاهش هزینه‌های صید، تقویت قدرت اقتصادی اعضا و ساماندهی فعالیت‌های دریایی شکل گرفته‌اند؛ اما تحقق این اهداف به توان مالی، مدیریت کارآمد، دسترسی به بازار و مشارکت واقعی اعضا وابسته است.
بررسی نقش این تعاونیها نشان می‌دهد که صرف تشکیل و فعالیت حقوقی آنها برای تحقق کامل رسالت تعاون کافی نیست.
تعاونیهای صیادی چه وظایفی بر عهده دارند
تعاونیهای صیادی ایران، بخشی از ساختار اقتصادی جوامع ساحلی هستند؛ ساختاری که عملکرد آن علاوه بر درآمد صیادان، بر اشتغال محلی، تأمین محصولات دریایی و پایداری فعالیت‌های صیادی اثر می‌گذارد.
اهمیت این تعاونیها، زمانی روشن‌تر می‌شود که هزینه تهیه سوخت، تعمیر شناور، خرید ادوات صید و نگهداری محصول را در کنار نوسان درآمد صیادان در نظر بگیریم.
بر اساس ماده ۷۸ قانون شرکت‌های تعاونی مصوب ۱۳۵۰، از جمله اهداف این تشکل‌ها می‌توان به تأمین خدمات مشترک، تهیه و تعمیر تجهیزات صید، پرداخت مساعده و تأمین نیازهای حرفه‌ای و خانوادگی اعضا اشاره کرد.
همچنین آیین‌نامه اجرایی حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی، امکان واگذاری برخی خدمات و تأسیسات بنادر صیادی به تعاونیها را پیش بینی کرده است.
بنابراین، رسالت تعاونی صرفاً گردهم آوردن صیادان یا انجام امور اداری نیست؛ این تشکل باید بتواند بخشی از مشکلات اقتصادی اعضا را از طریق اقدام جمعی حل کند.
وضعیت کنونی تعاونیهای صیادی ایران
واقعیت فعالیت تعاونیهای صیادی را نمی‌توان در تمام مناطق ساحلی یکسان ارزیابی کرد. شرایط صید در سواحل جنوبی کشور با فعالیت صیادان در دریای خزر تفاوت دارد و ظرفیت مالی، امکانات بندری، نوع صید و دسترسی به بازار نیز در عملکرد هر تعاونی مؤثر است.
با این حال، مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری می‌تواند اثربخشی این تشکل‌ها را محدود کند. افزایش هزینه‌های عملیاتی، نیاز به نوسازی شناورها و تجهیزات، محدودیت دسترسی به منابع مالی و ضعف زیرساخت‌های نگهداری و عرضه محصول از جمله مسائلی هستند که ضرورت تقویت همکاری‌های جمعی را افزایش می دهند.
در چنین شرایطی، تعاونی‌هایی که توان تجمیع تقاضای اعضا، تأمین گروهی تجهیزات و ایجاد ارتباط مستقیم با خریداران را دارند، می‌توانند بخشی از هزینه‌ها و وابستگی صیادان به واسطه‌ها را کاهش دهند.
در مقابل، اگر تعاونی به نهادی اداری با منابع محدود تبدیل شود و نتواند خدمات اقتصادی ملموسی ارائه کند، عضویت در آن الزاماً به بهبود معیشت صیادان منجر نخواهد شد.
آیا رسالت واقعی تعاونیها در کشور محقق شده است
پاسخ دقیق به این پرسش، بدون آمار به روز درباره عملکرد مالی، تعداد اعضای فعال، میزان خدمات ارائه شده و سهم تعاونیها در عرضه محصول امکان پذیر نیست.
از این رو، نمی‌توان همه تعاونیهای کشور را موفق یا ناکارآمد دانست. با این حال، تحقق کامل رسالت تعاون را نیز نمی‌توان صرفاً از وجود تشکل‌های ثبت شده برآورد کرد.
تعاونیهای صیادی ایران، زمانی به اهداف واقعی خود نزدیک می‌شوند که اعضا در تصمیم‌گیری‌ها نقش مؤثر داشته باشند، صورت‌های مالی شفاف باشد، منافع اقتصادی به شکل عادلانه توزیع شود و خدماتی مانند تأمین تجهیزات، بازاریابی و نگهداری محصول به صورت مستمر ارائه شود.
از سوی دیگر، نقش تعاونیها در حفاظت از ذخایر آبزیان نیز اهمیت دارد. هماهنگی اعضا برای رعایت ضوابط صید، همکاری با نهادهای مسئول و مشارکت در مدیریت پایدار منابع می‌تواند از فشار بر ذخایر دریایی بکاهد.
البته این مسئولیت، جایگزین وظایف قانونی سازمان شیلات و دستگاه‌های نظارتی نیست، بلکه مکمل آنهاست.
مسیر تقویت تعاونیهای صیادی
تقویت تعاونیها به برنامه‌ای فراتر از افزایش تعداد اعضا نیاز دارد. دسترسی به تسهیلات متناسب با شرایط صیادان، توسعه سردخانه و زنجیره حمل ونقل، آموزش مدیریت مالی، شفافیت عملکرد و ایجاد قراردادهای مستقیم با صنایع فرآوری و مراکز توزیع می‌تواند قدرت اقتصادی این تشکل‌ها را افزایش دهد.
در نهایت، معیار موفقیت تعاونیهای صیادی ایران باید تغییر قابل سنجش در زندگی اعضا باشد؛ از کاهش هزینه‌های فعالیت و بهبود سهم صیاد از قیمت نهایی محصول تا افزایش امنیت شغلی و مشارکت در حفاظت از منابع آبزی.
فاصله میان رسالت قانونی و عملکرد واقعی، زمانی کاهش می‌یابد که تعاونی از یک ساختار صرفاً اداری به نهادی اقتصادی، پاسخگو و متکی بر مشارکت اعضا تبدیل شود.
