نوسان دمای شب و روز و پیامدهای آن برای سلامت دام و طیور
نوسان دمای شب و روز چه تأثیری بر سلامت دام و طیور دارد؟ با علائم تنش حرارتی و راهکارهای مدیریت دمای جایگاه دام و مرغداری آشنا شوید.
تغییر محسوس دمای هوا بین ساعات روز و شب، بهویژه در فصلهای بهار و پاییز و مناطق دارای اقلیم خشک، میتواند شرایط نگهداری دام و طیور را تحت تأثیر قرار دهد.
نوسان دمای شب و روز در صورتی که از ظرفیت سازگاری حرارتی حیوانات فراتر برود، ممکن است موجب بروز تنش گرمایی یا سرمایی، کاهش مصرف خوراک، افت عملکرد تولیدی و افزایش حساسیت به بیماریها شود.
مدیریت دمای جایگاه، تهویه و تأمین آب کافی از مهمترین اقداماتی است که میتواند اثر این تغییرات را کاهش دهد.
چرا تغییر دمای شب و روز برای دام و طیور اهمیت دارد؟
بدن حیوانات برای حفظ دمای داخلی در محدوده طبیعی، به سازوکارهای تنظیم حرارت متکی است. در شرایط معمول، این سازوکارها تغییرات متعارف محیط را مدیریت میکنند؛ اما زمانی که اختلاف دمای روز و شب شدید باشد یا دمای شب فرصت کافی برای بازیابی حرارتی فراهم نکند، فشار بیشتری به سیستم تنظیم دمای بدن وارد میشود.
برای مثال، دامی که در ساعات گرم روز با افزایش دمای محیط مواجه است، برای دفع گرمای اضافی به افزایش تنفس، تعریق و کاهش فعالیت متوسل میشود.
اگر دمای شب نیز بالا باقی بماند، بدن فرصت کمتری برای دفع گرمای انباشتهشده خواهد داشت. در نتیجه، حیوان ممکن است روز بعد را با بار حرارتی بیشتری آغاز کند.
این مسأله در گاوهای پرتولید، دامهای سنگین و طیور پرورشی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا میزان تولید گرمای متابولیک در این حیوانات میتواند بالا باشد.
تأثیر نوسان دما بر سلامت و عملکرد دام
تغییرات شدید دمای محیط میتواند از چند مسیر بر سلامت دام اثر بگذارد:
۱. کاهش مصرف خوراک و افت تولید
در شرایط گرمایی، دام برای کاهش تولید گرمای ناشی از فعالیتهای متابولیک، معمولاً مصرف خوراک را کاهش میدهد. این واکنش در گاوهای شیری اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کاهش دریافت مواد مغذی میتواند به افت تولید شیر و تغییر ترکیبات آن منجر شود.
در دامهای گوشتی نیز تداوم تنش حرارتی ممکن است سرعت رشد و ضریب تبدیل خوراک را تحت تأثیر قرار دهد.
۲. اختلال در تنظیم دمای بدن
افزایش دمای محیط، بهخصوص در کنار رطوبت بالا، دفع گرمای بدن را دشوار میکند. افزایش تعداد تنفس، تعریق، بیقراری و کاهش فعالیت از واکنشهای احتمالی دام به گرمای بیش از حد هستند.
در مقابل، افت شدید دما در شب، بهویژه در دامهای جوان، ضعیف یا تازه متولدشده، میتواند نیاز بدن به تولید گرما را افزایش دهد.
۳. تأثیر بر تولیدمثل
تنش گرمایی مداوم میتواند بر فعالیت تولیدمثلی دام اثر منفی بگذارد. در گاوهای شیری، کاهش بروز رفتار فحلی، افت کیفیت تخمک و کاهش موفقیت آبستنی از پیامدهای شناختهشده تنش گرمایی هستند. شدت این اثرات به مدت مواجهه، شرایط تغذیه و وضعیت فیزیولوژیک دام بستگی دارد.
۴. افزایش آسیبپذیری دامهای جوان
گوسالهها و برههای تازه متولدشده به دلیل محدودیت در تنظیم دمای بدن، نسبت به تغییرات نامساعد محیطی حساستر هستند. بستر نامناسب، رطوبت بالا و جریان مستقیم هوای سرد میتواند خطر افت دمای بدن را افزایش دهد.
نوسان دمای شب و روز چه اثری بر مرغداریها دارد؟
طیور به دلیل نداشتن غدد عرق کارآمد، عمدتاً از طریق افزایش تنفس و تبخیر آب از دستگاه تنفسی، گرمای اضافی بدن را دفع میکنند. به همین دلیل، ترکیب دمای بالا و رطوبت زیاد میتواند فشار حرارتی قابلتوجهی به گله وارد کند.
در مرغ گوشتی، تنش گرمایی ممکن است با کاهش مصرف دان، افت رشد، افزایش مصرف آب و بدتر شدن ضریب تبدیل غذایی همراه باشد.
در مرغهای تخمگذار نیز کاهش تعداد تخممرغ، افت وزن تخممرغ و اختلال در کیفیت پوسته از پیامدهای احتمالی آن است.
از سوی دیگر، کاهش محسوس دمای شب در سالنهایی که تهویه و عایقبندی مناسبی ندارند، میتواند موجب سردشدن بستر و افزایش نیاز پرندگان به حفظ گرمای بدن شود.
جوجههای کمسن نیز به دلیل تکاملنیافتن کامل سازوکارهای تنظیم حرارت، به تغییرات دمایی حساستر هستند. بنابراین کنترل دمای سالن باید متناسب با سن گله و مرحله پرورش انجام شود.
چگونه اثر نوسان دمای شب و روز را کاهش دهیم؟
مدیریت صحیح جایگاه و اصلاح برنامه نگهداری، نقش مهمی در کاهش فشار حرارتی دام و طیور دارد. رعایت نکات زیر میتواند به حفظ سلامت و عملکرد تولیدی کمک کند:
-کنترل دمای جایگاه: دمای محیط باید بهصورت منظم در ساعات مختلف شبانهروز اندازهگیری شود. ثبت حداقل و حداکثر دمای روزانه، شناخت بهتر شرایط واقعی جایگاه را امکانپذیر میکند.
-مدیریت تهویه: در فصل گرم، تهویه مناسب به خروج گرما و رطوبت کمک میکند. در فصل سرد نیز باید از جریان مستقیم و شدید هوای سرد روی بدن حیوانات جلوگیری شود؛ بدون آن که تهویه ضروری متوقف گردد.
-تأمین آب سالم و کافی: دسترسی دائمی به آب آشامیدنی تمیز، بهویژه در دورههای گرم، اهمیت زیادی دارد. آبخوریها نیز باید از نظر ظرفیت و عملکرد بررسی شوند.
-تنظیم برنامه تغذیه: در روزهای گرم میتوان بخش بیشتری از فعالیتهای تغذیهای را به ساعات خنکتر منتقل کرد. البته تغییر جیره و زمانبندی خوراک باید با توجه به شرایط گله و نظر متخصص تغذیه انجام شود.
-توجه به بستر و رطوبت: بستر مرطوب و نامناسب میتواند شرایط بهداشتی جایگاه را تضعیف کند. کنترل رطوبت و دفع بهموقع فضولات در مرغداریها اهمیت ویژهای دارد.
-پایش رفتار حیوانات: افزایش تنفس، تجمع غیرعادی، کاهش اشتها، بیحالی و تغییر رفتار گله باید جدی گرفته شود. مشاهده این علائم میتواند نشانه نامناسب بودن شرایط محیطی باشد.
پایش دمای شب به اندازه دمای روز اهمیت دارد
یکی از اشتباهات رایج در مدیریت واحدهای دامداری و مرغداری، تمرکز صرف بر دمای ساعات گرم روز است. در حالی که حداقل دمای شبانه نیز اطلاعات مهمی درباره فرصت بازیابی حرارتی حیوانات فراهم میکند.
اگر دمای شب کاهش کافی نداشته باشد، فشار گرمایی روز قبل ممکن است ادامه پیدا کند و در روزهای متوالی شدت بگیرد.
به همین دلیل، بررسی همزمان دما و رطوبت، ثبت تغییرات شبانهروزی و توجه به وضعیت واقعی حیوانات باید بخشی از برنامه روزانه مدیریت واحدهای پرورشی باشد.
در نهایت، نوسان دمای شب و روز بهتنهایی یک عامل بیماریزا محسوب نمیشود، اما مدیریت نامناسب آن میتواند زمینهساز تنش حرارتی، افت تولید و کاهش رفاه دام و طیور شود.
توجه به شرایط اقلیمی منطقه، نوع و سن حیوان، وضعیت جایگاه و پایش مستمر علائم تنش، راهکارهایی مؤثر برای کاهش خسارتهای ناشی از تغییرات دمایی هستند.