کاهش ۹۰ درصدی مصرف کودهای کشاورزی؛ زنگ خطر جدی برای امنیت غذایی ایران
افزایش چندبرابری قیمت کودهای شیمیایی و حذف حمایت‌های دولتی از تأمین این نهاده، قدرت خرید کشاورزان را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است
افزایش چندبرابری قیمت کودهای شیمیایی و حذف حمایت‌های دولتی از تأمین این نهاده، قدرت خرید کشاورزان را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است؛ وضعیتی که به گفته معاون سابق امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، مصرف کود در کشور را با افتی حدود ۹۰ درصدی مواجه کرده و می‌تواند پیامدهای بلندمدتی برای تولید محصولات اساسی، حاصلخیزی خاک و امنیت غذایی کشور به همراه داشته باشد.
بخش کشاورزی ایران در شرایطی با چالش‌های متعدد اقتصادی، کمبود منابع آبی و افزایش هزینه‌های تولید دست‌وپنجه نرم می‌کند که اکنون تأمین یکی از اساسی‌ترین نهاده‌های تولید، یعنی کودهای شیمیایی، نیز به دغدغه جدی کشاورزان تبدیل شده است.
بر اساس اظهارات علیرضا مهاجر، معاون سابق امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، حذف حمایت‌های دولتی از تولید و واردات کودهای شیمیایی در ماه‌های پایانی سال گذشته، شوک قابل توجهی به بازار این نهاده وارد کرده است. به گفته وی، پیش از این شرکت خدمات حمایتی کشاورزی کود را با تخفیف ۱۰ تا ۳۰ درصدی در اختیار کشاورزان قرار می‌داد و واردات کود و مواد اولیه تولید آن نیز از ارز ترجیحی برخوردار بود؛ اما حذف این حمایت‌ها موجب افزایش شدید قیمت‌ها شده است.
جهش چندبرابری قیمت کود؛ کشاورز از تأمین نهاده‌های اولیه بازماند
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات معاون سابق امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، مربوط به افزایش قیمت کودهای شیمیایی است.
مهاجر اعلام کرده است که قیمت برخی کودها از حدود ۷۰۰ هزار تومان به هفت میلیون تومان برای هر کیسه ۵۰ کیلوگرمی رسیده و در مواردی قیمت هر کیسه حتی به ۱۲ میلیون تومان افزایش یافته است.
چنین افزایشی در هزینه تأمین نهاده، به‌ویژه برای بهره‌برداران خرد و کشاورزانی که بخش عمده درآمدشان صرف هزینه‌های جاری تولید می‌شود، می‌تواند به معنای کاهش مصرف کود یا حذف بخشی از نهاده‌های ضروری از برنامه تغذیه محصولات باشد.
در واقع، زمانی که هزینه تأمین نهاده با توان مالی تولیدکننده تناسب نداشته باشد، نخستین واکنش بسیاری از کشاورزان کاهش خرید و مصرف آن خواهد بود؛ تصمیمی که ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌های تولید را کاهش دهد، اما در بلندمدت به افت عملکرد و کاهش کیفیت محصولات منجر شود.
کاهش ۹۰ درصدی مصرف کود؛ آماری نگران‌کننده برای تولید کشاورزی
به گفته علیرضا مهاجر، پس از حذف حمایت‌های دولتی و افزایش قیمت‌ها، مصرف کودهای کشاورزی حدود ۹۰ درصد کاهش یافته است.
اگر این برآورد در آمارهای رسمی و اطلاعات توزیع و فروش نهاده‌ها تأیید شود، باید آن را یکی از هشدارهای جدی برای آینده تولید کشاورزی کشور دانست.
کودهای شیمیایی از جمله نهاده‌های اساسی در تأمین عناصر غذایی موردنیاز گیاه هستند و کاهش مصرف آن‌ها می‌تواند بر رشد، عملکرد و کیفیت محصولات اثر بگذارد.
این مسئله محدود به یک محصول یا یک منطقه نیست. گندم، جو، برنج، دانه‌های روغنی، سیب‌زمینی، پیاز، خیار، گوجه‌فرنگی و محصولات باغی، همگی به برنامه تغذیه متناسب با نیاز خاک و گیاه وابسته‌اند.
بنابراین، تداوم کاهش مصرف کود می‌تواند دامنه‌ای گسترده از تولیدات کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد.
سه عنصر حیاتی که حذف آن‌ها می‌تواند تولید را تهدید کند
کودهای ازته، فسفاته و پتاسه سه گروه اصلی کودهای شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی هستند که هرکدام نقش مشخصی در تغذیه گیاه دارند.
کودهای ازته در رشد رویشی و توسعه سطح برگ نقش دارند. کودهای فسفاته در رشد ریشه، انتقال انرژی و فرآیندهای مرتبط با تولید محصول مؤثرند و کودهای پتاسه نیز در تنظیم فعالیت‌های فیزیولوژیک گیاه و افزایش تحمل آن در برابر برخی تنش‌های محیطی نقش دارند.
کاهش مصرف این عناصر، در صورت ایجاد کمبود نسبت به نیاز واقعی خاک و گیاه، می‌تواند عملکرد محصولات را کاهش دهد.
بر اساس اظهارات مهاجر، نیاز سالانه کشور حدود یک میلیون و ۴۵۰ هزار تن کود فسفاته، ۶۵۰ هزار تن کود پتاسه و ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تن کود ازته برآورد شده است.
به گفته وی، بخش عمده نیاز کشور به کودهای ازته در داخل تأمین می‌شود، اما در تولید کودهای فسفاته و پتاسه همچنان محدودیت‌هایی وجود دارد.
این موضوع نشان می‌دهد که سیاست تأمین کود باید هم‌زمان دو مسئله را دنبال کند: پایداری تولید داخلی و دسترسی اقتصادی کشاورزان به نهاده‌های موردنیاز.
فقیر شدن خاک؛ هزینه پنهان کاهش مصرف کود
یکی از نگرانی‌های مهم در این زمینه، پیامدهای بلندمدت کاهش مصرف کود بر وضعیت خاک‌های کشاورزی است.
کاهش تأمین عناصر غذایی موردنیاز گیاه، در صورت تداوم و نبود برنامه جایگزین مناسب، می‌تواند به برداشت بیشتر مواد غذایی از ذخایر خاک و تشدید عدم تعادل عناصر غذایی منجر شود.
در چنین شرایطی، ممکن است آثار کاهش مصرف کود در نخستین فصل زراعی به‌طور کامل نمایان نشود، اما در دوره‌های بعدی با افت عملکرد، کاهش کیفیت محصول و افزایش هزینه اصلاح وضعیت خاک خود را نشان دهد.
از سوی دیگر، حفظ حاصلخیزی خاک صرفاً به مصرف کود شیمیایی محدود نیست و مدیریت بقایای گیاهی، استفاده اصولی از کودهای آلی، تناوب زراعی و انجام آزمون خاک نیز در این زمینه اهمیت دارد.
با این حال، جایگزین کردن روش‌های مدیریتی به معنای بی‌نیازی از تأمین عناصر غذایی موردنیاز محصولات نیست.
۷۵ درصد کشاورزان توان خرید نهاده‌های گران‌قیمت را ندارند
مهاجر همچنین با اشاره به ساختار بهره‌برداری کشاورزی کشور اعلام کرده است که حدود ۷۵ درصد اراضی کشاورزی در اختیار بهره‌برداران خرد و معیشتی قرار دارد.
این گروه از کشاورزان به دلیل محدودیت منابع مالی، بیش از سایر تولیدکنندگان در برابر افزایش ناگهانی قیمت نهاده‌ها آسیب‌پذیر هستند.
از نگاه معاون سابق امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، پرداخت یارانه به محصول نهایی یا اختصاص اعتبار نقدی به کشاورز لزوماً تضمین‌کننده خرید کود نیست؛ زیرا تولیدکننده ممکن است منابع محدود خود را برای سایر هزینه‌های زندگی و فعالیت کشاورزی مصرف کند.
وی بر ضرورت عرضه مستقیم کود با قیمت مناسب و در زمان موردنیاز کشاورز تأکید کرده است.
این پیشنهاد بار دیگر مسئله کارآمدی نظام توزیع نهاده‌های کشاورزی و شیوه حمایت دولت از تولیدکنندگان را به مرکز توجه بازمی‌گرداند.
صنایع تولید کود نیز از بحران کشاورزی در امان نیستند
پیامدهای کاهش مصرف کود تنها به مزارع و باغ‌ها محدود نمی‌شود.
کاهش تقاضای مؤثر در بازار کودهای شیمیایی می‌تواند بر فعالیت تولیدکنندگان داخلی، ظرفیت فروش کارخانه‌ها و اشتغال در زنجیره صنایع وابسته اثر بگذارد.
به گفته مهاجر، ادامه این روند حتی می‌تواند صنایع تولید کود شیمیایی را با خطر تعطیلی و بیکاری نیروی کار مواجه کند.
در واقع، سیاست‌های مرتبط با تأمین نهاده‌های کشاورزی تنها بر کشاورز اثر نمی‌گذارند، بلکه زنجیره‌ای از تولیدکنندگان صنعتی، واردکنندگان، شرکت‌های توزیع و فعالان حمل‌ونقل را نیز درگیر می‌کنند.
وزارت جهاد کشاورزی چه برنامه‌ای برای جلوگیری از افت تولید دارد؟
اکنون پرسش اساسی این است که وزارت جهاد کشاورزی برای جلوگیری از کاهش مصرف نهاده‌های ضروری چه برنامه‌ای در اختیار دارد؟
آیا نظام حمایتی فعلی توانسته است دسترسی کشاورزان به کودهای پایه را تضمین کند؟ آیا قیمت عرضه نهاده‌ها با توان اقتصادی بهره‌برداران تناسب دارد؟ و مهم‌تر از همه، آیا آمار دقیقی از میزان مصرف واقعی کود در مناطق مختلف کشور وجود دارد؟
این پرسش‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که کاهش مصرف کود می‌تواند با فاصله زمانی در آمار تولید محصولات کشاورزی نمایان شود؛ یعنی زمانی که جبران خسارت‌های احتمالی دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود.
از سوی دیگر، هرگونه ارزیابی درباره کاهش ۹۰ درصدی مصرف باید با انتشار آمار رسمی توزیع، فروش و مصرف کود به تفکیک استان، نوع کود و دوره زمانی همراه باشد تا ابعاد واقعی این ادعا مشخص شود.
امنیت غذایی با کاهش هزینه تولید به هر قیمت حفظ نمی‌شود
تأمین امنیت غذایی صرفاً به اعلام برنامه‌های خودکفایی یا افزایش سطح زیر کشت وابسته نیست. استمرار تولید به دسترسی کشاورز به آب، بذر مناسب، کود، ماشین‌آلات، منابع مالی و بازار فروش نیز بستگی دارد.
اگر تولیدکننده به دلیل افزایش هزینه‌ها نتواند نهاده‌های ضروری را تأمین کند، حتی وجود ظرفیت مناسب تولید و اراضی مستعد نیز تضمین‌کننده تحقق اهداف خودکفایی نخواهد بود.
کاهش مصرف کود، در صورتی که ناشی از ناتوانی اقتصادی کشاورزان باشد، یک مسئله ساده در بازار نهاده‌ها نیست؛ بلکه می‌تواند به چالشی ساختاری در تولید محصولات اساسی تبدیل شود.
اکنون انتظار می‌رود وزارت جهاد کشاورزی با انتشار آمار شفاف از وضعیت تأمین و توزیع کود، برنامه مشخصی برای حمایت هدفمند از بهره‌برداران خرد و تضمین دسترسی به نهاده‌های ضروری ارائه کند.
امنیت غذایی کشور از دل مزارع و باغ‌ها تأمین می‌شود؛ بنابراین، هر سیاستی که توان تولید کشاورز را تضعیف کند، باید پیش از آنکه آثار خود را در کاهش تولید و افزایش وابستگی به واردات نشان دهد، مورد بازنگری قرار گیرد.
