مرگ دوباره ماهیهای هورالعظیم؛ وقتی آب، معیشت را پس میگیرد
مرگ دوباره ماهیهای هورالعظیم با کمآبی، گرما و افت اکسیژن شدت گرفته است؛ بحرانی که حیات تالاب و معیشت صیادان خوزستان را تهدید میکند.
در هورالعظیم، نشانههای بحران دیگر فقط در نقشههای کمآبی دیده نمیشود؛ لاشه ماهیهای بومی روی آبهای کمعمق ماندهاند، نیزارها عقب نشستهاند و زندگی صیادان و دامداران تالابنشین زیر فشار گرما و بیآبی قرار گرفته است. تکرار مرگ ماهیهای هورالعظیم، از نگاه فعالان محیطزیست و کارشناسان، صرفاً یک رخداد مقطعی نیست؛ این اتفاق نشانه اختلالی عمیق در اکوسیستمی است که بقای آن به ورود مستمر آب تازه و تأمین حقابه وابسته است.
تالاب بینالمللی هورالعظیم در دشت آزادگان، هم زیستگاه گونههای ارزشمند آبزی و هم پایه اقتصاد محلی هزاران خانوار است. اکنون کاهش جریان آب، افزایش دمای هوا، تبخیر بالا و افت اکسیژن محلول، حیات ماهیها، گاومیشها و دیگر زیستمندان تالاب را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
مرگ ماهیهای هورالعظیم؛ زنگ خطر برای یک تالاب بینالمللی
در بخشهایی از هورالعظیم، ماهیهای بومی از جمله کطان، بنی، شلج و شوجی تلف شدهاند؛ گونههایی که بخشی از تنوع زیستی جنوب خوزستان و منبع درآمد صیادان محلی بهشمار میروند.
کارشناسان میگویند مرگ دستهجمعی آبزیان را نمیتوان تنها به گرمای هوا نسبت داد. کاهش سطح آب، ورود ناکافی آب تازه، افزایش شوری و غلظت ترکیبات آب، تبخیر شدید و افت اکسیژن محلول، زنجیرهای از فشارهای همزمان را بر تالاب تحمیل کردهاند. نتیجه این روند، خفگی تدریجی آبزیانی است که برای بقا به آب خنکتر و جریاندار نیاز دارند.
آب که عقب میرود، زندگی تالابنشینان هم عقب مینشیند
«کاظم سواری»، صیاد ۶۵ ساله و دامدار سنتی هورالعظیم، میگوید کاهش آب، چهره بخشهایی از تالاب را بهکلی تغییر داده است. او به «پیام ما» میگوید: «بعد از اینکه حقابه تالاب از رودخانه کرخه قطع شد، عقبه تالاب به زمین فوتبال تبدیل شده است.»
به گفته سواری، کاهش آب تنها به مرگ ماهیهای هورالعظیم ختم نمیشود. صیادی شبانه که برای بسیاری از ساکنان منطقه منبع اصلی درآمد است، با افت شدید صید روبهرو شده و بخشی از صیادان عملاً بیکار ماندهاند.
او همچنین از وضعیت گاومیشها میگوید؛ دامهایی که در تابستان برای کاهش تنش گرمایی به آب تالاب نیاز دارند: «به علت کمی آب، گاومیشها در گل میمانند و این وضعیت به مرگومیر آنها منجر میشود.»
حقابه هورالعظیم؛ مطالبهای محیطزیستی و معیشتی
تأمین حقابه تالاب هورالعظیم فقط یک مطالبه محیطزیستی نیست؛ مسئلهای مستقیم برای امنیت معیشتی، دامداری سنتی، صیادی، کشاورزی و تداوم سکونت در حاشیه تالاب است.
صیادان محلی علاوه بر تأمین آب، خواستار برخورد جدی با صید غیرمجاز، بهویژه صید با شوکر برقی هستند. این شیوه، افزون بر آسیب به ماهیهای قابلصید، تخم، لارو و گونههای کوچکتر را نیز از بین میبرد و بازسازی طبیعی ذخایر آبزی را دشوارتر میکند.
ماهیهای مرده، تنها بخش قابلمشاهده بحراناند
«ناصر عبیات»، فعال محیطزیست خوزستان، وضعیت هورالعظیم را بحرانی توصیف میکند و میگوید بخشهای وسیعی از تالاب خشک شدهاند. به گفته او، در نقاطی که هنوز آب باقی مانده، اکسیژن محلول بهشدت کاهش یافته و در برخی پهنهها تقریباً به صفر رسیده است.
او تأکید میکند آنچه بر سطح آب دیده میشود، تنها آخرین حلقه یک بحران گستردهتر است: کاهش کیفیت آب، افت تراز تالاب، تخریب پوشش گیاهی، افزایش دمای آب و از بین رفتن زیستگاهها پیش از مرگ گسترده ماهیها آغاز شدهاند.
از نگاه این فعال محیطزیست، ادامه این روند میتواند زیستگاه گونههای ارزشمند منطقه، از جمله سمور آبی ماکسول، را نیز بیش از پیش تهدید کند. در چنین شرایطی، حفاظت از هورالعظیم به معنای حفاظت همزمان از تنوع زیستی، فرهنگ بومی و اقتصاد محلی خوزستان است.
چرا کمآبی و گرما به تلفات گسترده آبزیان منجر میشود؟
«بهزاد معین»، کارشناس زیستگاههای ادارهکل حفاظت محیطزیست خوزستان، توضیح میدهد که با افزایش دمای هوا، دمای آب نیز بالا میرود. اگر همزمان وزش باد کاهش یابد و آب تازه وارد تالاب نشود، میزان اکسیژن محلول افت میکند و آبزیان با تنش شدید روبهرو میشوند.
به گفته او، هرچه پهنه آبی کوچکتر و حجم آب کمتر شود، دمای آب افزایش مییابد و غلظت یونها و ترکیبات موجود در آب بالا میرود. این وضعیت، ظرفیت زیستی تالاب را کاهش میدهد و میتواند در مدت کوتاهی به تلفات قابلتوجه ماهیهای بومی منجر شود.
ورود آب تازه، تنها اقدام فوری برای کاهش تنش تالاب
معین معتقد است کنترل دمای هوا در اختیار مدیریت محلی نیست، اما ورود آب تازه میتواند فشار واردشده به اکوسیستم را کاهش دهد. تأمین حقابه هورالعظیم، افزایش جریان آب و بهبود شرایط اکسیژنرسانی، در وضعیت فعلی مهمترین اقدام عملی برای جلوگیری از گسترش تلفات آبزیان است.
این کار نیازمند تصمیم و اقدام هماهنگ دستگاههای متولی آب، محیطزیست و مدیریت محلی است؛ زیرا هر تأخیر در تأمین آب، میتواند دامنه تخریب زیستگاه و خسارت به معیشت تالابنشینان را بیشتر کند.
هورالعظیم؛ بحران یک تالاب یا هشدار برای جنوب خوزستان؟
تکرار مرگ ماهیهای هورالعظیم، تصویری روشن از پیوند بحران محیطزیست و زندگی مردم محلی است. در این تالاب، آب فقط یک منبع طبیعی نیست؛ بخشی از اقتصاد، هویت، فرهنگ و امکان ادامه زندگی در منطقه است.
خشکشدن یا کمآبشدن هورالعظیم، صیادی و دامداری را تضعیف میکند، فشار اقتصادی بر خانوارها را بالا میبرد و تنوع زیستی یکی از مهمترین تالابهای کشور را در معرض خطر قرار میدهد. کارشناسان تأکید دارند بدون تأمین پایدار حقابه، مقابله با صید مخرب و پایش مستمر کیفیت آب، مرگ ماهیها میتواند به رخدادی تکرارشونده در تابستانهای آینده تبدیل شود.
