بحران هورالعظیم زیر ذرهبین دولت؛ فاجعه نفت و خشکسالی در خوزستان
جزئیات نشست جنجالی احیای تالاب هورالعظیم در نهاد ریاستجمهوری؛ از افشاگری درباره آمار سرطان و بیماران تنفسی تا ابهامات ارزیابی میدان نفتی سهراب.
نشست احیای تالاب هورالعظیم در نهاد ریاستجمهوری با انتقادهای تند فعالان از گزارشهای محیطزیستی میدان نفتی سهراب و افشاگری کادر درمان از رشد بیماریها همراه شد.
نشست «احیای تالاب هورالعظیم» در ساختمان کوثر نهاد ریاستجمهوری، به عرصه مواجهه صریح جامعه مدنی و متخصصان با مدیران دولتی تبدیل شد؛ نشستی که در آن علاوه بر نقد ساختاری گزارشهای محیطزیستی میدان نفتی سهراب، آمارهای نگرانکنندهای از سقوط خشکی هور به زیر ۳۸ درصد و شیوع بیماریهای تنفسی و سرطان در مجاورت تأسیسات نفتی افشا شد.
حقابه؛ شریان حیاتی هورالعظیم که قطع شد
در ابتدای این نشست، محمدجواد اشرفی، مدیرکل محیطزیست استان خوزستان، عدم تأمین حقابه را اصلیترین چالش در فرآیند احیای تالاب هورالعظیم عنوان کرد و گفت: «از پهنه ۹۰ هزار هکتاری تالاب در شرایط طبیعی، اکنون کمتر از ۳۸ درصد دارای آب است که همان میزان نیز کیفیت مناسبی ندارد. اگر آب کافی به هور میرسید، امروز در چنین شرایط بحرانی قرار نداشتیم.»
وی با استناد به مطالعات دانشگاه شهید چمران اهواز تشریح کرد: «هورالعظیم در سه سناریوی پرآبی، نرمال و خشکسالی، بهترتیب به ۱.۴، ۱.۶ و ۱.۸ میلیارد مترمکعب آب در سال نیاز دارد. متأسفانه بهجز سیلاب سال ۱۳۹۸، در سالهای اخیر این حقابه تأمین نشده است. در صورت تأمین آب، امکان توزیع آن در تمام پهنه ۹۰ هزار هکتاری تالاب (بهجز حدود ۲ هزار هکتار جادههای جنگی و نفتی) وجود دارد.»
اشرفی ضمن اشاره به وجود نزدیک به ۳۰۰ سازه هیدرولوژیکی برای مدیریت جریان آب، مسئولیت عدم تأمین حقابه را متوجه وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و تنشهای اقلیمی دانست و افزود: «تخریب تالاب، معیشت بومیان از جمله حصیربافی و مشاغل سنتی را از بین برده است. اگرچه نفت نمیتواند تمام جویندگان کار را جذب کند، اما احیای پایدار تالاب میتواند اقتصاد بومی را نجات دهد.»
انتقاد تند از ارزیابی میدان نفتی سهراب؛ «اثرات بهداشتی مثبت نیست!»
در ادامه نشست، حسین محمودی، جامعهشناس محیطزیست و عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی، با نشان دادن سند ارزیابی اثرات محیطزیستی میدان نفتی سهراب، رتبه و کیفیت این گزارش را زیر سؤال برد.
محمودی با تأکید بر اینکه نقد او ضدیت با توسعه یا عدم درک اهمیت اقتصادی نفت نیست، گفت: «تنها خواندن یک صفحه از این گزارش، فریاد هر کارشناسی را به هوا میبرد. چطور ممکن است در گزارش ارزیابی پروژه توسعه میدان نفتی سهراب، شدت اثر بر بهداشت و سلامت مردم منطقه “کم” و “مثبت” ارزیابی شده باشد؟ هر کس فقط یکبار به هویزه، بستان و سوسنگرد رفته باشد، میداند توسعه نفتی غرب کارون چه اثرات منفی سنگینی بر سلامت جوامع محلی گذاشته است.»
افشاگری کادر درمان: افزایش بیماران تنفسی و سرطان در مجاورت نفت
محمد سواری، عضو شورای شهر رفیع و از اعضای کادر درمان خوزستان، با تأیید نقد کارشناسان، از وضعیت نگرانکننده بهداشت و مسائل اجتماعی پرده برداشت. سواری تصریح کرد: «در سالهای اخیر مراجعات بیماران تنفسی بهدلیل دود تأسیسات و گردوغبار ناشی از خشکی هور بهشدت افزایش یافته است. پیشرفت چشمگیر شیوع سرطان بهویژه در میان جوانان مناطق مجاور شرکتهای نفتی باید فوراً بررسی شود.»
وی با انتقاد از عملکرد شرکتهای نفتی در حوزه مسئولیتهای اجتماعی و اشتغال بومیان گفت: «اینکه تنها برخی افراد را در بخش حراست مشغول کردهاند آنهم به قیمت خرید ارزان زمینهایشان، افتخار ندارد. متأسفانه بهجای حل تعهدات، تنش اجتماعی ایجاد شده و تا امروز ۲۸ نفر از مطالبهگران شغلی به دادگاه کشانده شدهاند. همچنین تصمیمگیری برای مردم منطقه در نشستهای تهران بدون لمس رنج بیماران، غیرمنطقی است.»
سواری از ادارهکل محیطزیست خوزستان خواست درباره دلایل عدم ثبت هورالعظیم در کنوانسیون رامسر و نحوه هزینهکرد احتمالی عوارض آلایندگی نفتی شفافسازی کند.
دفاع سازمان محیطزیست: ۸ بار اصلاح گزارش و اخذ تعهد از نفت
در پاسخ به انتقادات، احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، با محق دانستن مردم خوزستان گفت: «در منطقهای مانند ماهشهر یا غرب کارون با دهها میلیارد دلار درآمد نفتی، عدم تناسب زیرساختها و کیفیت زندگی مردم کاملاً مشهود است و حساسیتی کاملاً بهجا است.»
لاهیجانزاده با مرور تاریخچه ورود صنعت نفت به تالاب از اوایل دهه ۱۳۸۰ (میدانهای آزادگان شمالی، جنوبی و یاران) یادآور شد: «در سال ۱۳۸۹ برای فعالیت در آزادگان جنوبی، ورودی کرخه در شطعلی مسدود و ۵۰ تا ۶۰ هزار هکتار از تالاب خشک شد. اما در دهه ۹۰ با پیگیریها بیش از ۲۳۰ کالورت و ۴۳ پل احداث شد تا ارتباط آبی بخشها بازگردد.»
وی درباره روند مجوزدهی به میدان نفتی سهراب توضیح داد: «سازمان محیطزیست بر اساس تجربیات گذشته بسیار سختگیرانه عمل کرد. گزارش ارزیابی میدان سهراب از سال ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۴۰۴ دقیقاً ۸ بار ویرایش و اصلاح شد و دهها جلسه کارشناسی برای آن برگزار شد تا الزامات زیستمحیطی به حداکثر رسیده و آسیبها به حداقل کاهش یابد.»
مصوبات بر زمین مانده و ضرورت شفافسازی حقابه و کشت
در بخش پایانی نشست، نرگس آذری، دبیر بخش محیطزیست معاونت راهبردی ریاستجمهوری، با اشاره به آتشسوزیهای گسترده هورالعظیم در سال ۱۴۰۴ گفت: «مصوبات و دستورهای معاون اول رئیسجمهور برای تالاب پیگیری و اجرا نشد و انباشت این بیتوجهیها، احساس بیپناهی را در مردم منطقه ایجاد کرده است.»
همچنین موحدی، مدیرکل پایش و ارزیابی معاونت اجرایی رئیسجمهور، خواستار شفافسازی سه دستگاه اصلی شد:
۱. سازمان محیطزیست: انتشار عمومی گزارشهای ارزیابی و شروط مجوز میدان سهراب.
۲. وزارت نیرو: ارائه آمار دقیق از کسری حقابه و میزان تخصیص واقعی آب به هورالعظیم.
۳. وزارت جهاد کشاورزی: اعلام شفاف سطح زیرکشت مصوب و مدیریت الگوی کشت محصولات آببر در منطقه.
