یورش دوباره ترافل‌جویان به قلب هیرکانی؛ سگ‌های آموزش‌دیده یا بلای جان حیات‌وحش؟
برداشت غیرمجاز ترافل در جنگل‌های هیرکانی با حضور سگ‌های ترافل‌یاب و سودجویان ادامه دارد؛ بحرانی که خاک، ریشه درختان و حیات‌وحش گلستان را تهدید می‌کند.
با وجود هشدارهای مکرر محیط‌زیستی، ممنوعیت‌های قانونی و خطرات جبران‌ناپذیر برای حیات‌وحش، هجوم سودجویان برای برداشت قارچ ارزشمند «ترافل» یا دنبلان کوهی به جنگل‌های هیرکانی در شرق استان گلستان از سر گرفته شده است. این تجارت پردرآمد زیرزمینی که سال‌هاست خاک کف جنگل، ریشه درختان کهنسال و چرخه اکولوژیک این میراث جهانی را تهدید می‌کند، این‌بار با پدیده نگران‌کننده حضور سگ‌های آموزش‌دیده در فصل زادآوری جانوران گره خورده است؛ بحرانی که به گفته کارشناسان، همچنان قربانیان اصلی‌اش جنگل‌های هیرکانی و گونه‌های جانوری در معرض خطرند.
پشت‌پرده تجارت پرسود ترافل در شرق گلستان
قارچ ترافل یا همان دنبلان کوهی، یک قارچ زیرزمینی و ارزشمند است که زندگی‌اش وابستگی عمیقی به همزیستی با ریشه درختان جنگلی دارد. در سال‌های اخیر، افزایش چشمگیر قیمت این محصول در بازارهای داخلی و خارجی، موجی از تقاضا را به سمت مناطق جنگلی شرق گلستان نظیر گالیکش و جنگل‌های لوه روانه کرده است.
اما مشکل اصلی در شیوه برداشت این قارچ نهفته است. در حالی که کارشناسان منابع طبیعی بارها درباره خطرات استفاده از ابزارهای فلزی، بیل و چنگک برای شخم‌زدن خاک جنگل هشدار داده‌اند، ورود واسطه‌های کلان و دلالان، انگیزه اقتصادی بالایی برای افراد محلی ایجاد کرده تا بدون توجه به آسیب‌های اکولوژیک، به حریم زیست‌محیطی جنگل یورش ببرند. کشف محموله‌های سنگین چندصد کیلوگرمی با ارزش‌های میلیاردی در مبادی ورودی استان، گواهی بر ابعاد وسیع این قاچاق سازمان‌یافته است.
جنجال سگ‌های ترافل‌یاب؛ از ایده حفاظتی تا تهدید حیات‌وحش
چند سال پیش و در راستای تلاش برای جلوگیری از زیرورو شدن خاک و تخریب ریشه درختان با ادوات فلزی، ایده استفاده از سگ‌های آموزش‌دیده برای یافتن ترافل مطرح و اجرایی شد. هدف اولیه این بود که برداشت‌کنندگان بدون تخریب فیزیکی خاک، قارچ‌ها را پیدا کنند. با این حال، اجرای این طرح دیری نپایید که پیامدهای منفی خود را نشان داد.
در فصل زادآوری حیات‌وحش، حضور دسته‌های سگ در زیستگاه‌های حساس جنگلی به یک زنگ خطر جدی تبدیل شد. «احمد رادمان»، رئیس پارک ملی گلستان، پیش‌تر درباره خطرات جدی این سگ‌ها برای نوزادان گونه‌های ارزشمندی مانند شوکا و مرال هشدار داده بود. از سوی دیگر، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان گلستان معتقد است که هرچند این سگ‌های آموزش‌دیده مشکل‌ساز هستند، اما بحران حضور سگ‌های ولگرد رهاشده در اکوسیستم هیرکانی ابعاد به مراتب مخرب‌تری به خود گرفته است.
گره کور نظارت و ضعف بازدارندگی قوانین
با وجود ورود دستگاه قضایی و نهادهای نظارتی از جمله دادگستری کل گلستان به مقوله ممنوعیت برداشت غیراصولی ترافل، چالش‌های اجرایی همچنان پابرجاست.
به گفته مسئولان محیط‌زیست، مجازات‌های فعلی و جریمه‌های نقدی سبک، بازدارندگی لازم را در برابر سود سرشار این تجارت ندارند. از آنجا که جست‌وجوی ترافل ابزار صنعتی یا کلان مشخصی نیاز ندارد، شناسایی متخلفان در وسعت وسیع جنگل‌های هیرکانی کار دشواری است. علاوه بر این، بیشتر افراد دستگیرشده مهره‌های سطح پایین و محلی هستند، در حالی که شبکه اصلی خریدوفروش و باندهای قاچاق که این محصول را به خارج از استان و حتی مرزهای کشور هدایت می‌کنند، کمتر زیر ذره‌بین رصد اطلاعاتی و قضایی قرار می‌گیرند.
راهکار چیست؟ از اشتغال‌زایی پایدار تا احیای اکوسیستم
کارشناسان و مقام‌های مسئول بر این باورند که برخوردهای سلبی و اقدامات قهریه به تنهایی نمی‌تواند گره‌گشای معضل تخریب هیرکانی باشد. ایجاد معیشت جایگزین و توسعه اشتغال پایدار برای جوامع محلی حاشیه جنگل، کلید اصلی جلب مشارکت مردمی در حفاظت از محیط‌زیست است.
همچنین اجرای طرح‌های نوین نظیر تولید و کاشت نهال‌های آغشته به قارچ ترافل در مناطق مشخص (کشت کنترل‌شده) در کنار رصد دقیق مبادی قاچاق و قطع دست واسطه‌های دانه درشت، از معدود راهکارهایی است که می‌تواند بین نیازهای اقتصادی ساکنان محلی و صیانت از میراث طبیعی هیرکانی تعادل ایجاد کند؛ تعادلی که محقق شدن آن نیازمند عزم ملی و مدیریتی یکپارچه است./پیام ما
