کفش‌های ۱۳ سانتی‌متری؛ زیبایی دردناک زنانه در چین باستان

کفش‌هایی به اندازه کف دست، یادگار یکی از بحث‌برانگیزترین سنت‌های زیبایی در تاریخ بشر هستند؛ سنتی که بیش از هزار سال، بدن زنان را به نام ظرافت و منزلت اجتماعی دگرگون کرد و رد آن هنوز در موزه‌های جهان باقی مانده است.

کفش‌های هزارساله ۱۳ سانتی‌متری برای زنانی با «پاهای بسته»

کفش‌های لوتوس نام کفش‌های بسیار کوچکی است که با رسم «بستن پا» یا Foot-binding پیوند خورده‌اند؛ آیینی که دست‌کم هزار سال در چین رواج داشت و به یکی از نمادهای پیچیده زیبایی، قدرت و کنترل بر بدن زنان تبدیل شد.

بستن پا؛ زیبایی به بهای درد

بیش از هزار سال پیش، در بسیاری از خانواده‌های چینی، پای دختران خردسال بین ۴ تا ۸ سالگی با نوارهای پارچه‌ای محکم بسته می‌شد. هدف، کوچک نگه‌داشتن پا و ایجاد حالتی موسوم به «لوتوس طلایی» بود؛ حالتی که با خم‌کردن چهار انگشت کوچک زیر کف پا و شکستن تدریجی قوس پا به دست می‌آمد.

این رسم که در چین «چان‌زو» نام داشت، اغلب در میان قوم هان رواج داشت و در دوره‌های مختلف:

• نشانه‌ای از زیبایی زنانه
• معیاری برای موقعیت اجتماعی بالا
• و پیش‌شرطی برای ازدواج مناسب

محسوب می‌شد؛ درحالی‌که هم‌زمان، تحرک فیزیکی زنان را به‌شدت محدود می‌کرد.

روایت‌هایی از درد پنهان

یانگ یانگ، نویسنده چینی که مادرش پای بسته داشته، می‌گوید: «بانداژها حدود ۳ متر طول داشتند و شستن پا بسیار دشوار بود. زنان هر دو هفته یک‌بار پاهایشان را می‌شستند و بوی بد، بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی روزمره بود.»

کفش‌های لوتوس؛ میراثی از قرن سیزدهم

قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده کفش‌های لوتوس به دوران سلسله سونگ (۹۶۰ تا ۱۲۷۹ میلادی) بازمی‌گردد. باستان‌شناسان در قبر «هوآنگ شِنگ» (درگذشته بین ۱۲۲۷ تا ۱۲۴۳ میلادی) شش جفت کفش کشف کردند که طول متوسط آن‌ها تنها ۱۳ سانتی‌متر بود.

به گفته کارشناسان مرکز تحقیقات نساجی (TRC) در شهر لیدن هلند، شواهد مشابهی در دیگر قبرهای قرن سیزدهم نیز یافت شده که نشان می‌دهد بستن پا عمدتاً در میان طبقات مرفه رواج داشته است.

کفش‌هایی برای همه لحظات زندگی

نمونه‌های باقی‌مانده از کفش‌های لوتوس، تنوع چشمگیری دارند:

• کفش‌های روزمره
• کفش‌های عروسی
• جوراب‌ها و کفش‌های مخصوص خواب

این کفش‌ها معمولاً از پنبه، پشم یا ابریشم ساخته می‌شدند و با گلدوزی‌های ظریف گل و پرنده تزئین می‌شدند. کوچک‌ترین نمونه ثبت‌شده در نمایشگاه TRC تنها ۶ سانتی‌متر طول دارد.

افول یک سنت هزارساله

از اواخر قرن نوزدهم، با گسترش جنبش‌های حقوق زنان، رسم بستن پا به‌تدریج محبوبیت خود را از دست داد. با این حال، این آیین در برخی مناطق چین تا سال ۱۹۴۹ ادامه داشت و هنوز هم می‌توان تعداد اندکی از زنان سالمند با پاهای بسته را یافت.

آخرین کارخانه تولید کفش‌های لوتوس در سال ۱۹۹۹ تعطیل شد، هرچند برخی کارگاه‌های کوچک تا سال‌ها پس از آن نیز فعال بودند./فرادید