فاجعه در پایتخت؛ میراث تاریخی ایران زیر بمباران

در حالی که یک هفته از جنگ گذشته و اخبار تلخ آسیب به مردم همچنان ادامه دارد، تخریب میراث تاریخی ایران از استادیوم آزادی تا کاخ سنا، چالشی جدید و جبران‌ناپذیر پیش روی فرهنگ و هویت ملی قرار داده است. متأسفانه به دلیل محدودیت‌های دسترسی، ابعاد واقعی این تخریب میراث هنوز مشخص نیست.

سقف فرو ریخته کاخ سنا؛ شاهکار معماری پهلوی

یکی از مهم‌ترین بناهایی که تصاویر هوایی از آن به‌وضوح آسیب جدی را نشان می‌دهد، کاخ سنا است. این بنا که در دهه ۳۰ شمسی توسط معماران شاخصی چون محسن فروغی و حیدر غیائی طراحی شد، نه تنها از نظر معماری اهمیت دارد، بلکه میزبان مهم‌ترین رویدادهای سیاسی پس از انقلاب بوده است.

کاخ سنا که جلسات تدوین قانون اساسی (۱۳۵۸)، بازنگری آن (۱۳۶۸) و برگزاری دوره‌های متعدد مجلس شورا در آن انجام شد، اکنون سقفش به‌طور کامل تخریب شده است. این بنا نماد معماری مدرن و تاریخ سیاسی معاصر ایران محسوب می‌شود.

به گفته پژوهشگران، طراحی نیم‌دایره‌ای آن با الهام از مجلس مهستان اشکانی و نمادهای زنجیر دادخواهی انوشیروان، نشان از اهمیت هنری آن داشت. آسیب به این میراث تاریخی تهران، ضربه‌ای به حافظه سیاسی کشور است.

سالن ۱۲ هزار نفری آزادی؛ قربانی معماری مدرن

تخریب سالن ۱۲ هزار نفری مجموعه ورزشی آزادی نیز یکی دیگر از اخبار شوکه‌کننده در میان اخبار تخریب میراث بود. این سالن که بخشی از زیرساخت‌های بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ (۱۳۵۳) محسوب می‌شد، به‌عنوان یک اثر مهم در معماری مدرن ایران شناخته می‌شد.

این ورزشگاه در یک هفته گذشته هدف بمباران قرار گرفت و کاملاً تخریب شد. هر بنایی که محل وقوع رویدادهای بزرگ ملی باشد، ارزش فراتر از مصالح ساختمانی پیدا می‌کند و از دست رفتن آن، پاک شدن بخشی از خاطرات جمعی است.

فهرست بلندبالای بناهای آسیب‌دیده تاریخی

علاوه بر کاخ سنا و ورزشگاه آزادی، گزارش‌ها از آسیب به سایر آثار تاریخی پایتخت حکایت دارد:

• بنای ژاندارمری: این ساختمان تاریخی متعلق به دوره پهلوی اول در خیابان کارگر جنوبی، به‌طور کامل از بین رفته است.
• مدرسه هنرهای مستظرفه (ساختمان سابق پایگاه بسیج): این بنا که از اولین مراکز آموزش هنر در تهران بود، نیز تخریب شده است.
• کاخ گلستان: یکی از آثار ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو، آسیب جدی دیده است.
• مجموعه پردیس حکومتی: احتمال آسیب به کاخ مرمر و کاخ اختصاصی (محل زندگی ولیعهد جوان) مطرح شده است.

این آسیب‌ها نشان می‌دهد که درگیری‌ها فراتر از زیرساخت‌های نظامی، هویت فرهنگی یک ملت را هدف قرار داده است.

چه کسی مسئول حفاظت از میراث در زمان جنگ است؟

تخریب میراث‌فرهنگی در جنگ، فارغ از دلایل سیاسی، از منظر بین‌المللی مصداق جنایت جنگی تلقی می‌شود؛ چرا که این آثار غیرقابل جایگزین هستند و بخشی از تمدن بشری محسوب می‌شوند.

کارشناسان تأکید می‌کنند که متأسفانه در جریان جنگ، خساراتی مشابه آنچه در جنگ ایران و عراق به مسجد جامع اصفهان وارد شد، جبران‌ناپذیر باقی می‌مانند. در حال حاضر، با توجه به اینکه بسیاری از مناطق هنوز برای ارزیابی کارشناسان بسته است، نگرانی‌ها از میزان واقعی تخریب میراث فرهنگی ایران تشدید می‌شود./ پیام ما