آزاد ارمکی: جامعه ایران در آستانه پوستاندازی بزرگ است
آزاد ارمکی از «پوستاندازی بزرگ جامعه ایران» سخن میگوید؛ تحلیلی از اثر جنگ، نقش ناسیونالیسم و آینده جامعه ایران در شرایط بحران.
با ادامه تنشهای نظامی در منطقه، پرسش مهمی در افکار عمومی شکل گرفته است: جنگ چه تغییری در جامعه ایران ایجاد میکند؟ تقی آزاد ارمکی، جامعهشناس دانشگاه تهران، معتقد است جامعه ایران در حال تجربه یک «پوستاندازی بزرگ اجتماعی» است؛ تحولی که میتواند رفتار سیاسی، ناسیونالیسم و حتی رابطه مردم با دولت را دگرگون کند.
جامعه ایران در مسیر یک تغییر بزرگ
به گزارش اخبار سبز کشاورزی به نقل از عصرایران، حملات نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران، علاوه بر پیامدهای سیاسی و امنیتی، جامعه ایران را نیز در معرض فشارهای جدی قرار داده است. صدای انفجارها، نگرانی از ناامنی و دغدغه تأمین نیازهای روزمره زندگی، باعث شده بسیاری از شهروندان درباره آینده کشور و سرانجام جنگ پرسشهای جدی مطرح کنند.
تقی آزاد ارمکی، استاد جامعهشناسی دانشگاه تهران، در گفتوگویی تحلیلی درباره تأثیر جنگ بر جامعه ایران تأکید میکند که واکنش مردم در چنین شرایطی پیچیدهتر از آن چیزی است که برخی تحلیلگران تصور میکنند.
چرا اعتراضات خیابانی شکل نگرفت؟
به گفته آزاد ارمکی، برخی جریانهای اپوزیسیون خارج از کشور انتظار داشتند با آغاز درگیریها، موجی از اعتراضات داخلی شکل بگیرد؛ اما چنین اتفاقی رخ نداد.
او معتقد است فضای ناامنی ناشی از بمبارانها مهمترین عامل این موضوع است. وقتی شهروندان آثار تخریب را در اطراف محل زندگی خود میبینند، حتی اگر از شرایط سیاسی و اقتصادی ناراضی باشند، طبیعی است که امنیت و ثبات را بر اعتراض خیابانی ترجیح دهند.
از سوی دیگر، گسترش حملات به مناطق شهری باعث شده جنگ در ذهن مردم صرفاً «جنگ با حکومت» تلقی نشود، بلکه تهدیدی علیه زندگی روزمره جامعه ایران نیز به شمار آید.
وقتی «ضرورت دولت» برای مردم پررنگ میشود
یکی از نکات مهم در تحلیل آزاد ارمکی، تغییر نگاه بخشی از مخالفان سیاسی به مسئله دولت است.
او میگوید بسیاری از افرادی که در فضای انتزاعی از براندازی سخن میگفتند، با دیدن واقعیت جنگ متوجه میشوند که وجود یک دولت کارآمد برای اداره جامعه ضروری است.
به گفته او، در شرایط جنگی مردم به نهادی نیاز دارند که:
- تأمین بنزین و کالاهای اساسی را مدیریت کند
- بانکها و نظام مالی را فعال نگه دارد
- نظم اجتماعی و امنیت محلهها را حفظ کند
به همین دلیل، تجربه جنگ میتواند نگاه بخشی از جامعه را نسبت به نقش دولت در حفظ ثبات کشور تغییر دهد.
نقش ناسیونالیسم در جامعه ایران
این جامعهشناس معتقد است در شرایط بحران، ناسیونالیسم ایرانی نیز به عامل مهمی در رفتار اجتماعی تبدیل میشود.
به گفته آزاد ارمکی، نگرانی از احتمال اشغال یا تجزیه کشور باعث شده حتی بخشی از منتقدان حکومت نیز بر حفظ تمامیت ارضی ایران تأکید کنند.
او هشدار میدهد که انتشار شایعات درباره اشغال مناطق مرزی یا ورود نیروهای خارجی میتواند افکار عمومی را به سمت دفاع از سرزمین و مخالفت با ادامه جنگ سوق دهد.
اگر نیروهای خارجی وارد خاک ایران شوند چه میشود؟
آزاد ارمکی سناریوی ورود نیروهای زمینی خارجی به ایران را نقطهای تعیینکننده میداند.
به گفته او، در چنین شرایطی یک واکنش ملی گسترده شکل میگیرد که میتواند معادلات سیاسی و نظامی را تغییر دهد. در این وضعیت، حتی بخشی از مخالفان سیاسی نیز ممکن است به دلیل احساسات ملیگرایانه در کنار نیروهای دفاعی کشور قرار بگیرند.
او تأکید میکند که ناسیونالیسم ایرانی در چنین لحظاتی قدرت بسیج بالایی دارد.
آیا ایران به سرنوشت یوگسلاوی دچار میشود؟
یکی از نگرانیهای مطرح در فضای تحلیلی، احتمال تجزیه ایران در صورت ادامه بحرانهاست. اما آزاد ارمکی این سناریو را چندان محتمل نمیداند.
به گفته او، هرچند ممکن است در مناطق مرزی مشکلات امنیتی ایجاد شود، اما ساختار اجتماعی و تاریخی ایران اجازه یوگسلاویزه شدن کشور را نمیدهد.
او معتقد است بحرانهای داخلی ایران هرگز به سطحی نمیرسند که به تقسیم کشور به چند منطقه مستقل منجر شود.
خطرات جنگ طولانی برای جامعه ایران
با این حال، این جامعهشناس نسبت به طولانی شدن جنگ هشدار میدهد. به گفته او اگر درگیریها بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، ممکن است پیامدهای اجتماعی جدی بروز کند؛ از جمله:
- افزایش شکاف فقیر و غنی
- شکلگیری گروههای مجرمانه سازمانیافته
- بروز تنشهای اجتماعی و ناامنی
او تأکید میکند که در چنین شرایطی خطر ناامیدی اجتماعی و آسیب به نهادهای مدنی افزایش مییابد.
شبکههای همیاری؛ سپر اجتماعی جامعه ایران
در مقابل این تهدیدها، آزاد ارمکی به یک نقطه قوت در جامعه ایران اشاره میکند: شبکههای گسترده همیاری اجتماعی.
به گفته او طی دو دهه گذشته مردم برای مقابله با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی، شکلهای مختلفی از همکاری را ایجاد کردهاند؛ از صندوقهای قرضالحسنه تا حمایتهای خانوادگی و شغلی.
این شبکهها میتوانند در شرایط بحرانی، جامعه را از فروپاشی اجتماعی نجات دهند.
جامعه ایران در حال «پوستاندازی بزرگ»
در نهایت آزاد ارمکی معتقد است جامعه ایران وارد مرحلهای از تحول شده است.
به گفته او، اگرچه جنگ میتواند خسارتهای بزرگی به کشور وارد کند، اما در بلندمدت حوزه اجتماعی و جامعه مدنی در ایران قدرتمندتر خواهد شد.
او این روند را نوعی «پوستاندازی بزرگ در جامعه ایران» توصیف میکند؛ تغییری که میتواند نقش جامعه مدنی را در آینده سیاسی کشور پررنگتر کند.
