نقش محدوده جغرافیایی در کارکرد شورای اسلامی شهر یا روستا

محدوده جغرافیایی فعالیت، اثر بسیار روشنی در کارکردها و اختیارات نهادهای قانونی دارد؛ چنان‌که وقتی دایره فعالیت یک نهاد در حوزه جغرافیایی شهر به پایان می‌رسد، این نهاد در همان حدود می‌تواند نقش‌آفرینی و اثرگذاری داشته باشد و هنگامی که این دایره به یک کلان‌شهر ارتقا پیدا می‌کند، دایره توانایی‌ها و اثرگذاری آن اگرچه توسعه پیدا می‌کند، اما ماهیت این توانایی‌ها تغییر چندانی پیدا نمی‌کند. در همین حال اگر یک واحد شورای اسلامی شهر و روستا در محدوده یک روستا فعال باشد، مجموعه فعالیت‌ها و اثرگذاری‌های آن نیز به همان روستا محدود می‌شود.

به همین نسبت، تعداد اعضا و نمایندگان چه در مجلس شورای اسلامی و چه در شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز تغییر می‌کند؛ در مجلس شورای اسلامی بنای تعیین تعداد نمایندگان یک استان، جمعیت است و پیش‌بینی شده است که در صورت افزایش تعداد جمعیت تا سقف مشخصی، تعداد نمایندگان در حوزه‌های انتخابیه یک استان نیز افزایش یابد. به این ترتیب یک استان خود به چند حوزه انتخابیه تقسیم می‌شود و آن حوزه‌های انتخابیه که شامل چند شهر می‌شوند، تعداد معینی نماینده را روانه مجلس می‌کنند. اما در مورد شورای شهر این مکانیزم وجود ندارد و یک شهر یا یک روستا، حتی وقتی شهر از جمله کلان‌شهرها باشد، آن‌قدر بزرگ نیست که به چند حوزه انتخابیه تقسیم شود. در این صورت یک شهر و یک روستا تنها یک حوزه انتخابیه است و همه شهروندان شهر یا روستانشینان به تعداد کامل افراد مورد نیاز برای شورای شهر رأی می‌دهند و تعداد مورد نیاز را از میان همه نامزدان برمی‌گزینند. در گذشته پیشنهادهایی مطرح شد که برای شناخت بهتر شهروندان نسبت به نامزدان و انتخاب دقیق‌تر، انتخابات شوراهای اسلامی شهر، به‌ویژه در مورد شهرهای بزرگ و پرجمعیت مانند تهران ـ که کلان‌شهر خوانده می‌شوند ـ به صورت منطقه‌ای و بر اساس منطقه شهرداری صورت گیرد. در این پیشنهاد گفته شده بود که شهروندان هر شهر براساس منطقه‌ای که در آن سکونت دارند، نماینده مختص به خود را انتخاب و روانه شورای اسلامی شهر کنند. اما این پیشنهاد مورد اقبال قرار نگرفت و عملیاتی نشد.

اما در حالی که تعداد کل نمایندگان بر اساس کرسی‌های مجلس شورای اسلامی به بیش از ۲۷۰ نفر می‌رسد، تعداد کل نمایندگان حاضر در شورای شهر در یک شهر، با احتساب اعضای علی‌البدل، حداکثر به کمتر از سی نفر می‌رسد. این تعداد در مورد شوراهای شهرهای کوچک یا روستاها به حدود ده نفر یا کمتر می‌رسد و گاهی تا سه نفر محدود می‌شود و حداقل تعداد مورد نیاز برای تشکیل شورای روستا در روستاهای تا یا در حدود هزار نفر جمعیت، سه نفر است. در این صورت یک نفر هم به عنوان علی‌البدل انتخاب می‌شود تا در صورتی که یکی از اعضای شورای روستا کنار برود یا از ادامه حضور ناتوان شود، نفر چهارم به جای او عضو شورا شود. در واقع سه نفر کمترین تعداد برای تشکیل یک شورا در کشورمان است که به برخی از روستاهای کوچک تعلق دارد و اگر تعداد جمعیت روستا از حدود هزار نفر بیشتر شود، بدیهی است که تعداد اعضای شورا نیز به همین نسبت افزایش پیدا می‌کند.

باید اذعان کرد که تفاوت وظایف و فعالیت‌های شوراهای روستایی با شوراهای شهری، شکلی است که برخی اوقات این تفاوت‌های شکلی وظایف به نوع جامعه‌ای که شورا در آن تشکیل شده بازمی‌گردد. مثلا در روستاها که نهادها و ادارات دولتی فعال نیستند، شورا نمی‌تواند با نهادها یا اداره‌های دولتی ارتباط بلافاصله داشته باشد؛ به همین دلیل این ارتباط با اداره‌های شهری که روستا از توابع آن است، صورت می‌گیرد.