آهوهای خارک در خطرند؛ روایت شاهدان تاریخی خلیج فارس

جزیره خارک تنها یک پایانه نفتی یا نقطه‌ای راهبردی در خلیج فارس نیست؛ این جزیره کوچک میزبان یکی از قدیمی‌ترین جمعیت‌های آهوی ایرانی است.

آهوهایی که برخی کارشناسان معتقدند هزاران سال است در این جزیره زندگی می‌کنند و اکنون در شرایطی حساس با تهدیدهای جدی روبه‌رو هستند. نگرانی فعالان محیط‌زیست این است که اگر از این زیستگاه محافظت نشود، ممکن است یکی از مهم‌ترین جمعیت‌های حیات‌وحش کشور از بین برود.

خارک؛ جزیره‌ای کوچک با تنوع زیستی بزرگ

جزیره خارک با وسعت حدود دو هزار و ۲۰۰ هکتار در فاصله ۴۶ کیلومتری بندر بوشهر قرار دارد و از نظر طبیعی و تاریخی جایگاه ویژه‌ای در خلیج فارس دارد. این جزیره که شکلی مثلثی دارد، با ارتفاعات آهکی و منابع آب زیرزمینی شناخته می‌شود و به‌دلیل شرایط خاص زمین‌شناسی و اقلیمی، زیستگاهی مناسب برای گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی فراهم کرده است.

به گفته هوشنگ ضیایی، کارشناس باسابقه محیط‌زیست، پوشش گیاهی جزیره شامل گونه‌های متنوعی است که در میان آن‌ها درخت کمیاب و همیشه‌سبز «لور» با ریشه‌های هوایی و میوه‌های قرمز رنگ جلوه خاصی دارد. افزون بر آن، آب‌های اطراف خارک زیستگاه گونه‌های متعددی از جمله لاک‌پشت‌های دریایی، نهنگ‌ها، دلفین‌ها و پرندگان مهاجر و بومی است.

اما در میان تمام این گونه‌ها، آهوهای خارک بیش از همه با هویت این جزیره گره خورده‌اند.

آهوهای خارک چگونه به این جزیره رسیدند؟

درباره منشأ حضور آهوهای خارک روایت‌های مختلفی وجود دارد. برخی تاریخ‌نگاران معتقدند این حیوانات حدود ۲۲۰ سال پیش به جزیره منتقل شده‌اند. روایت دیگری نیز وجود دارد که انتقال آهوها را به میرمهنا یا خان علی‌خان حیات داوودی نسبت می‌دهد.

در مقابل، برخی کارشناسان حیات‌وحش دیدگاه متفاوتی دارند. داوود فداکار، کارشناس حیات‌وحش، معتقد است احتمالاً این آهوها از گذشته‌های دور در این منطقه حضور داشته‌اند و با بالا آمدن آب خلیج فارس، جمعیتی از آن‌ها در جزیره خارک باقی مانده و به زندگی خود ادامه داده‌اند.

مطالعات ژنتیکی نیز نشان می‌دهد آهوهای خارک از نوع آهوی گواتردار ایرانی هستند، اما به‌دلیل شرایط جزیره‌ای و جدایی طولانی از جمعیت‌های خشکی، تفاوت‌هایی در اندازه بدن و جمجمه آن‌ها مشاهده می‌شود.

خارک؛ مهم‌ترین زیستگاه تکثیر آهو در ایران

کارشناسان محیط‌زیست معتقدند جزیره خارک یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های تولیدمثل آهو در ایران است. در دهه‌های گذشته جمعیت این گونه در جزیره به شکل قابل توجهی افزایش یافته و امروز حدود هزار رأس آهو در خارک زندگی می‌کنند.

در سال ۱۳۵۲ نخستین سرشماری رسمی آهوهای جزیره انجام شد و جمعیت آن‌ها حدود ۴۰۰ رأس برآورد شد. در همان سال‌ها حتی تعدادی از این آهوها برای احیای حیات‌وحش امارات به ابوظبی منتقل شدند و بعدها جمعیت آن‌ها در آن کشور به یکی از جاذبه‌های گردشگری تبدیل شد.

در دوران جنگ ایران و عراق نیز تلاش‌هایی برای حفاظت از آهوهای خارک انجام شد. در سال ۱۳۶۳ و در شرایطی که جزیره زیر بمباران قرار داشت، گروهی از کارشناسان موفق شدند تعدادی از آهوها را زنده‌گیری کرده و به جزایر دیگر منتقل کنند تا جمعیت آن‌ها حفظ شود.

فصل حساس زادآوری؛ نگرانی تازه برای آهوهای خارک

با وجود این سابقه حفاظتی، امروز نگرانی‌های تازه‌ای درباره وضعیت آهوهای خارک مطرح شده است. به گفته فرشاد اسکندری، حفاظتگر حیات‌وحش، بهار فصل زادآوری آهوهاست و هرگونه اختلال در زیستگاه می‌تواند به افزایش تلفات منجر شود.

در هفته‌های نخست تولد، مادران بره‌ها را در گوشه‌ای پنهان می‌کنند و برای تغذیه دور می‌شوند. اگر در این زمان محیط دچار استرس یا اختلال شود، ممکن است مادر دیگر به سراغ بره بازنگردد و مرگ‌ومیر بالا برود.

علاوه بر آهوها، گونه‌های دیگری مانند پرندگان تخم‌گذار و لاک‌پشت‌های دریایی نیز در همین فصل در حال تولیدمثل هستند و فشارهای محیطی می‌تواند چرخه طبیعی آن‌ها را مختل کند.

چرا از دست رفتن آهوهای خارک اهمیت دارد؟

بر اساس برآوردها، جمعیت آهو در سراسر ایران کمتر از پنج هزار رأس است. بنابراین از بین رفتن حتی بخشی از جمعیت آهوهای خارک می‌تواند ضربه جدی به بقای این گونه در کشور وارد کند.

از سوی دیگر، برخی گونه‌های آهو در جزایر خلیج فارس مانند آهوی دره‌شوری کاملاً بومی هستند. کارشناسان هشدار می‌دهند اگر این جمعیت‌ها از بین بروند، جهان ممکن است برای همیشه یک گونه جانوری را از دست بدهد.

میراث طبیعی را نمی‌توان دوباره ساخت

کارشناسان محیط‌زیست تأکید می‌کنند که برخلاف ساختمان‌ها یا زیرساخت‌های انسانی، میراث طبیعی قابل بازسازی نیست. به گفته داوود فداکار، اگر جمعیت آهوهای خارک از بین برود، هیچ تضمینی وجود ندارد که بتوان دوباره چنین جمعیتی را در این جزیره شکل داد.

این آهوها هزاران سال در این زیستگاه زندگی کرده‌اند و بخشی از تاریخ طبیعی خارک به شمار می‌روند؛ موجوداتی که به نوعی شاهدان تاریخی این جزیره محسوب می‌شوند.

حفظ این جمعیت نه فقط یک وظیفه محیط‌زیستی، بلکه مسئولیتی ملی برای پاسداری از میراث طبیعی ایران است./ پیام ما