هرمز؛ نقطه شروع تقویت ریال و تغییر مسیر اقتصاد ایران
درآمد نقدی تنگه هرمز میتواند آغاز مرحلهای تازه در احیای ریال باشد؛ درآمدی تکرارپذیر که توان ایجاد تقاضای خارجی و تقویت ارزش پول ملی را دارد.
یک اتفاق تازه در تنگه هرمز، نگاهها را متوجه فرصت کمسابقهای برای احیای ریال کرده است؛ درآمدی ارزی که برای نخستینبار بهصورت نقد به بانک مرکزی واریز شده و میتواند آغاز یک مسیر اقتصادی کاملاً متفاوت باشد.
ارزش پول ملی تنها با دستور، بخشنامه یا حتی ذخایر ارزی تعیین نمیشود؛ تقاضا تعیینکننده اصلی آن است. پولی که در داخل و خارج از کشور تقاضا دارد، ثبات بیشتری پیدا میکند و پولی که چنین تقاضایی ندارد—even با وجود کنترلهای شدید—در برابر فشارها لغزش میکند.
ریال طی سالهای گذشته تحتتأثیر رشد نقدینگی، کسری بودجه و محدودیتهای خارجی، بیشتر به سمت تقاضای غیرواقعی سوق یافته و از نبود تقاضای خارجی آسیب دیده است. همین نبود «کارکرد فرامرزی» مانع مهمی در مسیر احیای ریال بوده است.
در چنین شرایطی، هر سازوکاری که بتواند برای ریال یک نقش خارجی قابلاتکا ایجاد کند، اهمیتی فراتر از یک منبع درآمد دارد و بهعنوان یک تحول پولی شناخته میشود.
تایید نخستین درآمد نقدی از تنگه هرمز
بانک مرکزی تأیید کرده است که اولین درآمد حاصل از خدمات امنیتی و کشتیرانی در تنگه هرمز، بهصورت ارز نقد به حساب این بانک واریز شده است. این خبر از آن جهت اهمیت دارد که پیشتر برخی شایعات درباره دریافت رمزارز مطرح شده بود.
براساس گزارشها:
- میزان عوارض بر اساس نوع محموله، وزن و سطح ریسک تعیین میشود.
- عوارض فقط از کشتیهایی دریافت میشود که برای عبور از تنگه هرمز از ایران اجازه میگیرند.
- این پرداختها در قبال خدمات امنیتی ارائهشده دریافت میشود، نه یک الزام سیاسی یا تعرفه تحمیلی.
این موضوع یک تفاوت مهم ایجاد میکند: وقتی خدمتی ارائه میشود، تقاضا شکل میگیرد و میتواند تداوم یابد.
چرا «ارز نقد» بودن این درآمدها اهمیت حیاتی دارد؟
دریافت درآمدها بهصورت ارزی نقد، برای احیای ریال اهمیت ویژه دارد زیرا:
- امکان استفاده فوری در ذخایر بانک مرکزی وجود دارد
- اثرگذاری مستقیم بر مدیریت بازار ارز ایجاد میکند
- ریسک محدودیتهای احتمالی خارجی کمتر است
- پایهای برای طراحی ابزارهای ریالی با پشتوانه واقعی فراهم میکند
به زبان ساده، این درآمدها «اعتبار حسابداری» نیستند؛ پول واقعی هستند و میتوانند نقش فعال در چرخه پولی کشور ایفا کنند.
تجربه جهانی؛ چگونه دلار با ایجاد تقاضای خارجی تقویت شد؟
برای درک اهمیت این تحول باید به یک نمونه مهم جهانی نگاه کرد: دلار. پس از ۱۹۷۱، با قطع پیوند دلار با طلا، آمریکا توانست با ایجاد تقاضای الزامی در بازار جهانی نفت، ارزش دلار را حفظ کند. کشورهایی که نفت میخریدند مجبور بودند دلار نگه دارند. همین تقاضای خارجی باعث شد دلار قدرت بگیرد.
درس روشن است: پول زمانی قدرتمند میشود که فراتر از مرزهای داخلی تقاضا پیدا کند.
چالش تاریخی ریال؛ نبود تقاضای فرامرزی
ریال ایران سالهاست با این واقعیت مواجه است که:
- در تجارت خارجی کاربرد ندارد
- الزام نگهداری منطقهای یا بینالمللی ندارد
- نقش آن محدود به داخل کشور است
به همین دلیل با افزایش نقدینگی، فشار بر ریال افزایش یافته و مسیر «دلاریشدن اقتصاد» تقویت شده است.
اما اگر نقطهای پیدا شود که بتوان از آن تقاضای خارجی برای ریال ساخت، مسیر میتواند تغییر کند.
تنگه هرمز؛ محل تلاقی اقتصاد و ژئوپلیتیک
تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان است و یکپنجم نفت دنیا از این آبراه عبور میکند. این موقعیت تنها یک قدرت امنیتی نیست؛ اگر با سازوکار مالی پیوند بخورد، میتواند به نقطه شروع کارکرد پولی ریال تبدیل شود.
درآمدهای فعلی:
- خارجی هستند
- تکرارپذیر و مبتنی بر خدمتاند
- قابلیت تبدیل به ابزارهای مالی جدید را دارند
- میتوانند پایه ایجاد تقاضا برای ریال باشند
این درآمدها بیش از آنکه یک «منبع بودجهای» باشند، یک فرصت پولی محسوب میشوند.
چگونه تنگه هرمز میتواند به تقاضای ریال منجر شود؟
در یک سناریوی عملی و قابل تحقق:
- بخشی از درآمدهای ارزی میتواند پشتوانه اوراق ریالی باشد
- کشتیها برای تخفیف، امکان سپردهگذاری ریالی پیدا کنند
- شرکتهای منطقهای برای تسویهحسابها ریال نگه دارند
- توافقهای منطقهای برای استفاده از ریال در خدمات دریایی شکل بگیرد
این اقدامات، مشابه همان روندی است که برخی کشورها برای تقویت پول ملی خود طی کردهاند.
مسیر معکوس؛ انتقال تدریجی تقاضا از دلار به ریال
اگر بخشی از درآمدهای خارجی به ابزارهای ریالی تبدیل شود، ساختار تقاضا تغییر میکند. در این صورت:
- انتظارات داخلی نقش کمتری در تعیین ارزش ریال دارند.
- ریال برای نهادهای خارجی قابلنگهداری میشود.
- توان بانک مرکزی در مدیریت بازار ارز افزایش مییابد.
- ریال به جای یک «پول محلی»، یک ابزار کاربردی منطقهای میشود.
این همان مسیری است که میتواند به «دوربرگردان ارزش ریال» منجر شود.
هرمز آغاز یک مسیر تازه است
در نگاه اول شاید درآمد تنگه هرمز تنها یک منبع ارزی جدید تلقی شود، اما در واقع این درآمد میتواند نخستین نشانه یک تغییر جهت پولی باشد.
اگر درآمدهای هرمز بهتدریج در قالب ابزارهای ریالی تثبیت شود، مسیر چند دههای تقاضای دلار میتواند آهستهآهسته معکوس شود.
در این صورت، تنگه هرمز تنها یک آبراه نخواهد بود؛ بلکه به نقطه اتصال قدرت اقتصادی و نقش پولی ایران تبدیل میشود.
این حرکت میتواند نخستین قدم در مسیر احیای ریال باشد؛ مسیری طولانی اما قابل تحقق./خراسان
