افزایش بی‌وقفه قیمت‌ها در ماه‌های اخیر، نشان از آن دارد که اقتصاد ایران در تله رکود تورمی گرفتار شده و سفره خانوار ایرانی با فشاری کم‌سابقه روبه‌رو است. نشانه‌هایی که از بازار تا گزارش‌های آماری دیده می‌شود، حاکی از تغییرات عمیق در الگوی مصرف و سبک زندگی مردم است.

خیز دوباره تورم؛ علامت هشدار برای معیشت

براساس داده‌های مرکز آمار، نرخ تورم در فاصله اسفند تا فروردین با رشدی حدود پنج درصد، به سطح ۵۷.۳ درصد رسیده است. این رقم به معنای آن است که خانوار ایرانی اکنون برای خرید همان کالاهای گذشته، باید هزینه‌های به‌مراتب بیشتری پرداخت کند؛ و این همان تصویری است که مفهوم اقتصاد ایران در تله رکود تورمی را به‌خوبی توضیح می‌دهد.

چرخه جدید اقتصاد پس از دوران کرونا

بررسی‌ها نشان می‌دهد اقتصاد ایران پس از جنگ و سپس پس از شوک کرونا وارد چرخه‌ای جدید شده است. شوک‌هایی که ابتدا سمت عرضه را درگیر کردند، حالا به سرعت به سمت تقاضا نیز سرایت کرده‌اند و اثرات آن از بازار کار تا هزینه‌های روزمره مردم مشاهده می‌شود.

افزایش بیکاری؛ نشانه انتقال شوک به همه‌ بخش‌ها

رشد موج تعدیل نیرو و افزایش بیکاری، گواه تاثیرگذاری هم‌زمان تکانه‌های عرضه و تقاضا بر اقتصاد است. کاهش درآمد و افت قدرت خرید خانواده‌ها، تصویر روشن‌تری از فشار گسترده بر بودجه خانوار ارائه می‌دهد.

تورمی که از آمار تا بازار تفاوت دارد

بسیاری از کارشناسان معتقدند تورم واقعی در بازار، بالاتر از رقم‌های اعلامی است. تغییرات شدید الگوی مصرف در سال‌های اخیر نشان می‌دهد لازم است وزن کالاها در سبد محاسبه تورم بازنگری شود، چرا که بسیاری از اقلام سهم واقعی‌شان را از دست داده‌اند.

تورم بودجه‌شکن و دشواری مدیریت مخارج

بخش مهمی از تورم کنونی ناشی از افزایش قیمت کالاهای وارداتی و محصولات جهانی است. رفع این نوع تورم برای سیاست‌گذار دشوار است و به همین دلیل بار اصلی آن بر دوش خانوارها می‌افتد؛ خانوارهایی که حالا اداره بودجه‌شان سخت‌تر از مدیریت بودجه کشور شده است.

کاهش مصرف و استفاده از پس‌انداز

با کاهش پیوسته درآمد و قدرت خرید، خانواده‌ها ناچار به کاهش مصرف و استفاده از پس‌انداز خود شده‌اند. در مرحله دوم، برخی به فروش دارایی‌های نقدشونده مانند سکه، طلا یا رمزارزها روی آورده‌اند؛ گزینه‌ای که برای بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد اساساً ممکن نیست.

حذف اقلام از سبد مصرفی؛ از لبنیات تا کالاهای ضروری

افزایش قیمت‌ها باعث شده برخی کالاها مانند لبنیات از سبد مصرفی حذف شوند. گزارش‌های میدانی از رشد مرجوعی کالاهای لبنی نشان‌دهنده کوچک شدن اندازه سبد مصرفی خانوار است.

ایثار مادران؛ تغییر سهم مصرف براساس نقش

در بسیاری از خانواده‌ها، سهم مصرف والدین –به‌خصوص مادران– کاهش یافته و نیازهای غذایی کودکان در اولویت قرار گرفته است. تغییراتی که نشان می‌دهد فشار رکود تورمی، ترکیب مصرف را از رفاه به بقا تغییر داده است.

با کاهش قدرت خرید، بسیاری از خانوارها مجبور به خرید کالاهای ارزان‌تر و با کیفیت پایین‌تر شده‌اند. این تغییر اگرچه برای تامین کالری ضروری است، اما رضایت مصرف‌کننده را کاهش داده و سبک زندگی را دگرگون کرده است.

سفر، تفریح و آموزش؛ قربانیان اصلی رکود تورمی

افزایش هزینه‌ها باعث شده اقلامی چون سفر، تفریح، آموزش و سرگرمی، به‌طور کامل از سبد خانوار حذف شوند. اکنون سهم بیشتری از بودجه صرف مواد غذایی و دارو – اقلام مرتبط با بقای خانواده – می‌شود.

فشار رکود تورمی در کلان‌شهرها بسیار سنگین‌تر است. درحالی‌که برخی مناطق روستایی هنوز از تولیدات کشاورزی یا دامداری بهره‌مندند، اما آنها نیز از افزایش قیمت نهاده‌ها و کالاهای اساسی در امان نیستند.

با افزایش تورم، ذهنیت ذخیره‌سازی و خرید پیش‌دستانه نیز ناکارآمد شده است. تورم شدید مواد غذایی، فرصت انبار کردن کالا را از بین برده و خانواده‌ها مجبورند با حداقل‌ها زندگی کنند، بدون آنکه چشم‌انداز روشنی از آینده داشته باشند.

گسترش کالابرگ‌ها در ماه‌های اخیر می‌تواند بخشی از فشار معیشتی را کاهش دهد. با وجود آثار تورمی احتمالی برخی پرداخت‌های حمایتی، این سیاست در بسیاری کشورها برای حمایت از معیشت خانوار ابزار رایج و ضروری محسوب می‌شود. تفاوت اینجاست که اقتصاد ایران تحت فشار تورم ساختاری و مزمن قرار دارد و تأثیر این سیاست‌ها محدود خواهد بود./عصر ایران