پیشخور کردن یارانهها؛ نسیهخری به جای مهار تورم
تحلیل سیاست تازه دولت برای مهار نارضایتی معیشتی با پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری؛ بررسی اثر این طرح بر تورم، بدهی خانوار و اقتصاد بقا.
در اوج جهش قیمتها و سقوط قدرت خرید، دولت بهجای مهار تورم، سیاستی تازه را رو کرده است: پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری. طرحی که قرار است نارضایتی معیشتی مردم را کنترل کند، اما بدون آنکه تغییری در موتور تورم ایجاد شود؛ یعنی مسکنی کوتاهمدت به جای درمان ریشهای بحران.
پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری
موج جدید گرانی و فشار بر سفره مردم
گزارش تازه مرکز آمار ایران از تورم فروردین ۱۴۰۵ نشان میدهد تورم کل به ۷۳.۵ درصد رسیده و تورم نقطهای گروه «خوراکیها و آشامیدنیها» به ۱۱۵.۴ درصد صعود کرده است. این ارقام، از شکلگیری یک الگوی نابرابر تورمی در اقتصاد ایران خبر میدهد؛ الگویی که بیشترین فشار را بر سبد مصرفی خانوارها وارد میکند و عملاً معیشت را به مرز بحران میکشاند.
در چنین شرایطی، دولت بهجای تمرکز بر مهار تورم، سراغ پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری رفته است؛ سیاستی که بیشتر به مدیریت ظاهری نارضایتی معیشتی شباهت دارد تا اصلاح ساختار اقتصادی.
سازوکار طرح نسیهخری با ضمانت یارانه
طرح جدید دولت به خانوارهای یارانهبگیر (دهکهای یک تا سه و احتمالاً تا دهک نهم) اجازه میدهد هر دو ماه یکبار، تا سقف مبلغ یارانهشان کالاهای اساسی را بهصورت اعتباری خریداری کنند.
- اعتبار این طرح از سوی شرکتهای خصوصی تأمین میشود.
- این شرکتها موظفاند شبکهای از فروشگاههای طرف قرارداد را در سراسر کشور در اختیار خانوارها قرار دهند.
- در صورت عدم بازپرداخت بدهی، مبلغ بهصورت خودکار از یارانه نقدی ماههای بعد کسر خواهد شد.
به این ترتیب، پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری بهمعنای استفاده امروز از درآمدی است که فردا دیگر وجود نخواهد داشت.
شکاف بزرگ طرح نسیه با قیمتهای واقعی بازار
برای درک فاصله میان اعتبار این طرح و قیمتهای واقعی، یک خانواده چهار نفره را در نظر بگیرید که به ازای هر نفر ماهانه ۴۰۰ هزار تومان یارانه دریافت میکند. سقف اعتبار این خانواده در قالب طرح نسیه، در مجموع یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان است.
حالا این رقم را با قیمتهای فعلی مقایسه کنید:
- یک کیلو گوشت قرمز: حدود ۱,۱۲۰,۰۰۰ تومان
- هر شانه تخممرغ: حدود ۶۰۰,۰۰۰ تومان
- یک کیسه ۱۰ کیلویی برنج ایرانی: حدود ۴,۰۰۰,۰۰۰ تومان
- روغن ۸۰۰ گرمی: حدود ۲۳۰,۰۰۰ تومان
با این سطح قیمتها، اعتبار یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومانی حتی بخشی کوچک از سبد خوراکی ماهانه را هم پوشش نمیدهد. در نتیجه، تبدیل یارانه نقدی به ضمانت بدهی، نه تنها امنیت اقتصادی خانوارها را افزایش نمیدهد، بلکه صرفاً شکل دیگری از پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری است که فشار آینده را تشدید میکند.
پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری؛ مسکن به جای درمان
امکان خرید نسیه با ضمانت یارانه نشان میدهد دولت برای مهار تورم و تثبیت ارزش پول ملی، برنامه مشخص و ملموسی ارائه نکرده است. در عوض، با استفاده از طرحهای اعتباری، تلاش میکند تبعات روانی تورم را کنترل کند.
این سیاست در عمل پیام روشنی دارد:
- به جای افزایش واقعی دستمزدها متناسب با تورم،
- به جای مهار موتورهای تورمی،
دولت به مردم میگوید: «برای تأمین حداقل معیشت امروز، از یارانه فردای خود صرفنظر کنید.»
این یعنی پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری؛ استفاده از درآمد آینده برای زنده ماندن در امروز، بدون آنکه ارزش افزوده جدیدی ایجاد شود.
اقتصاد بقا؛ عبور از رفاه به تأمین حداقلها
این سیاست اعتباری نشان میدهد وظیفه دولت در حوزه رفاه اجتماعی عملاً به مدیریت حداقلی کالاهای اساسی خانوارها تقلیل یافته است. در واقع، اقتصاد از رویکرد توسعهگرا به سمت اقتصاد بقا حرکت میکند؛ جایی که:
- حفظ حداقلها جایگزین ارتقای کیفیت زندگی شده است،
- سیاستگذاری به جای افزایش رفاه، به توزیع محدود کالاهای ضروری خلاصه میشود،
- و خرید نسیه برای مایحتاج اولیه، به یک وضعیت عادی و رسمی تبدیل میگردد.
چنین رویکردی بهروشنی نشان میدهد که پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری نه یک ابزار توسعهای، بلکه راهحلی اضطراری برای عبور موقت از بحران است.
نسیهخری رسمی؛ تضمین طلب برای فروشنده، نه رفاه برای خریدار
یکی از ابعاد مهم این طرح، نقش زنجیره تأمین بخش خصوصی است.
فروشندهای که پیش از این کالا را نسیه به مشتری میفروخت، اکنون مطمئن است طلبش از طریق اعتبار یارانهای وصول میشود. اما:
- خانوادهای که پیش از این نسیه میخرید، همچنان همان سبک مصرف را ادامه میدهد؛
- تنها تفاوت این است که بدهی او اکنون بهطور خودکار از یارانهاش برداشت میشود؛
- و در نتیجه، قدرت خرید ماه بعد او بیش از پیش کاهش مییابد.
به بیان ساده، پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری، بدهی را رسمی و تضمینشده میکند، اما راهی برای خروج از بحران معیشت به دست نمیدهد.
پیامدهای بلندمدت: تضعیف بیشتر قدرت خرید
اگر خانواده چهار نفره مثال زده از کل اعتبار خود استفاده کند، در ماه آینده با کسر همان مبلغ، حساب یارانهشان عملاً خالی میشود. این یعنی:
- انتقال بار مشکلات امروز به ماههای آینده،
- تعویق پرداختها بدون ایجاد درآمد جدید،
- و کاهش مداوم قدرت خرید در یک چرخه تکراری.
در چنین شرایطی، پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری بیشتر به یک تله مالی شبیه است تا راهحلی پایدار برای بهبود معیشت.
مهار نارضایتی به جای مهار تورم
سیاست تازه دولت، بیش از آنکه طراحی شده باشد برای مهار تورم، بهطور مشخص در پی مهار نارضایتی معیشتی است.
- نابرابری شدید میان تورم خوراکیها و درآمد خانوارها،
- ناکفایتی اعتبار طرح نسیه در برابر قیمتهای افسارگسیخته،
- و تبدیل یارانه نقدی به ابزار بدهی،
همگی نشان میدهد که دولت به جای اصلاح ساختاری، به سمت مدیریت کوتاهمدت و روانی بحران رفته است. در این میان، پیشخور کردن یارانهها به سبک نسیهخری شاید برای مدتی احساس کمبود را کاهش دهد، اما در بلندمدت، شکاف میان درآمد و هزینه را عمیقتر خواهد کرد.
