سلامت دهان و دندان ایرانیان؛ شاخصها چه میگویند؟
آمارهای تازه از سلامت دهان و دندان ایرانیان نگرانکننده است؛ تورم و بیمههای ناکافی، مراجعه را کم کرده و درد دندان را بیشتر.
آمارهای رسمی میگویند وضعیت سلامت دهان و دندان در ایران هنوز در محدوده هشدار است؛ اما آنچه نگرانی را عمیقتر میکند، ترکیب «تورم»، «پوشش ناکافی بیمهها» و «کاهش مراجعه به دندانپزشک» است؛ نتیجهای که برای بسیاری از خانوادهها یک ترجمه ساده دارد: درمان را عقب میاندازیم، تا درد دندان ما را مجبور کند.
سلامت دهان و دندان بهعنوان یکی از شاخصهای مهم توسعه اجتماعی و اقتصادی، در ایران همچنان تصویر مطلوبی ندارد. طبق آمارهای وزارت بهداشت، شاخص پوسیدگی دندان (مجموع دندانهای پوسیده، کشیده و ترمیمشده) در گروه سنی ۳۵ تا ۴۵ سال عدد ۱۳ گزارش شده است؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای توسعهیافته، «نامطلوب» تلقی میشود.
از سوی دیگر، دادهها درباره کودکان نیز نگرانکننده است:
- کودکان ایرانی در بدو ورود به مدرسه، بهطور متوسط ۶ دندان شیری پوسیده دارند.
- در ۱۲ سالگی نیز حدود ۲ دندان دائمی پوسیده گزارش شده است.
زنگ خطر برای سالمندان؛ بیدندانی و افت کیفیت زندگی
به گفته زهرا قربانی، رئیس اداره سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، شاخص بیدندانی در سالمندان ایرانی وضعیت مطلوبی ندارد. او پیشتر اعلام کرده بود که نیمی از سالمندان ایرانی کاملاً بیدندان هستند؛ موضوعی که میتواند کیفیت زندگی، طول عمر، الگوی تغذیه و حتی انتخابهای غذایی روزمره را تحت تأثیر جدی قرار دهد.
این واقعیت نشان میدهد بحران سلامت دهان و دندان فقط یک مسئله «زیبایی» یا «درد مقطعی» نیست؛ بلکه به سبک زندگی و سلامت عمومی جامعه گره خورده است.
شاخص DMFT چیست و چرا مهم است؟
یکی از شاخصهای رایج در جهان و ایران برای سنجش وضعیت دندانها، شاخص DMFT است؛ یعنی مجموع:
- دندانهای پوسیده (Decayed)
- دندانهای ازدسترفته (Missing)
- دندانهای ترمیمشده (Filled)
هرچه عدد DMFT بالاتر باشد، «بار بیماریهای دهان و دندان» در جامعه بیشتر است. کارشناسان میگویند افزایش دندانهای کشیدهشده میتواند نشانه مراجعه دیرهنگام یا ناتوانی مالی خانوادهها در پرداخت هزینه درمان باشد؛ در مقابل، بالا بودن ترمیمها معمولاً از دسترسی بهتر و مراجعه بهموقع خبر میدهد.
ارتباط دندانهای ازدسترفته با اضافهوزن؛ یک هشدار تازه
مطالعات جدید نشان میدهد ازدستدادن دندانها میتواند با اضافهوزن مرتبط باشد؛ زیرا کاهش توان جویدن، انتخاب غذاهای سالم (مثل میوه و سبزیجات) را محدود میکند و افراد به سمت غذاهای نرمتر و پرکالریتر میروند.
بر اساس گزارشهای پژوهشی، افرادی که دندانهای آسیاب خود را از دست دادهاند، ۱۷ درصد بیشتر در معرض خطر افزایش وزن قرار دارند. این یعنی بیتوجهی به سلامت دهان و دندان میتواند بهطور غیرمستقیم، مسیر بیماریهای غیرواگیر را هم هموار کند.
چرا طرحهای پیشگیرانه به نتیجه نرسیدند؟
در سالهای گذشته برنامههایی مانند «وارنیش فلورایدتراپی» برای کودکان، بهویژه دانشآموزان اجرا شد؛ برنامهای که میتوانست ستون پیشگیری را تقویت کند. با این حال، به نظر میرسد خروجی این طرحها در مقیاس ملی نتوانسته آنطور که انتظار میرفت شاخصها را تغییر دهد؛ موضوعی که به اعتقاد برخی فعالان حوزه دندانپزشکی، نیازمند پاسخگویی و ارزیابی دقیقتر است.
رئیس انجمن دندانپزشکان ایران: پیشگیری وظیفه حاکمیت است
بهزاد فرخزاد، رئیس انجمن دندانپزشکان ایران، با اشاره به تداوم وضعیت نامناسب سلامت دهان و دندان تأکید کرده است که بهبود این حوزه فقط با درمان اتفاق نمیافتد و «پیشگیری و بهداشت» در شمار وظایف حاکمیتی قرار دارد.
او معتقد است فلورایدتراپی زمانی اثرگذار است که:
- استانداردها دقیق اجرا شود،
- مراکز مجری تحت نظارت باشند،
- چکاپها و پیگیریهای منظم انجام شود،
- و آموزش خانوادهها و کودکان جدی گرفته شود.
تغذیه ناسالم و نبود آموزش در مدارس؛ ریشهایتر از یک پوسیدگی
از نگاه این دندانپزشک، یکی از ضعفهای مهم، کمبود آموزش سلامت در مدارس است. او میگوید کودکان بهصورت مداوم خوراکیهای شیرین و تنقلات ناسالم مصرف میکنند و در چنین شرایطی، چند اقدام درمانی یا مقطعی نمیتواند بار بیماری را کم کند.
به گفته او، مسئله فقط «آموزش تغذیه سالم» نیست؛ بلکه باید امکان دسترسی به تغذیه مناسب هم فراهم باشد، در حالی که برخی خانوادهها حتی توان تأمین روزانه شیر و لبنیات کافی را ندارند؛ موضوعی که مستقیماً بر سلامت دندان و استخوان در سن رشد اثر میگذارد.
سلامت دهان و دندان؛ اولویت آخر در فشار اقتصادی
فرخزاد با اشاره به کاهش مراجعات مردم به مطبها و کلینیکها در سالهای اخیر میگوید در عمل، سلامت دهان و دندان بهتدریج از سبد خانوار حذف میشود. به باور او بسیاری از افراد درمان را نه به دلیل نبود دسترسی، بلکه به دلیل مشکلات اقتصادی به تعویق میاندازند؛ تا زمانی که دنداندرد شدید، آنها را ناچار به مراجعه کند—زمانی که گاهی تنها گزینه باقیمانده، کشیدن دندان است.
بیمهها چرا همراه نمیشوند؟ پوشش محدود و تعرفههای عقبمانده
رئیس انجمن دندانپزشکان ایران میگوید حدود ۱۸ خدمت پایه دندانپزشکی تحت پوشش بیمههای پایه قرار دارد، اما مسئله اینجاست که:
- پوشش بیمهای محدود است،
- فرهنگ مراجعه پیشگیرانه ضعیف است،
- و از همه مهمتر، پرداختی بیمهها با واقعیت تورمی و هزینههای درمان همخوانی ندارد.
او همچنین تأکید میکند اگر آموزش سلامت جسم و روان از کودکی در مدارس جدی گرفته شود، بخشی از مشکلات آینده کاهش پیدا میکند و کودکان از ابتدا با مراقبتهای پیشگیرانه آشنا میشوند./پیام ما
