بازگشت قطارهای گردشگری؛ امید تازه برای گردشگری ریلی ایران
گردشگری ریلی در ایران روی ریل بازگشت؛ رونق با چالشهای قدیمی
گردشگری ریلی در ایران دوباره جان گرفته، اما کمبود ناوگان، محدودیت شبکه ریلی و چالشهای سرمایهگذاری هنوز مانع رشد کامل این صنعت گردشگری شده است.
پس از ماههایی که بحرانهای اخیر بخشی از فعالیت قطارهای گردشگری را متوقف کرده بود، گردشگری ریلی در ایران دوباره جان گرفته است. سوت قطارها بار دیگر در ایستگاهها شنیده میشود و مسافران از پشت پنجرهها، جنگلهای هیرکانی، پلهای تاریخی و دشتهای وسیع ایران را تماشا میکنند.
با این حال، پشت این بازگشت امیدوارکننده، چالشهایی جدی در حوزه زیرساخت، ناوگان و سرمایهگذاری قرار دارد که آینده گردشگری ریلی را تحت تأثیر قرار میدهد.
گردشگری ریلی؛ صنعتی که از بحرانها دیرتر بازمیگردد
در صنعت گردشگری، معمولاً سفر نخستین حوزهای است که از بحرانها آسیب میبیند و آخرین بخشی است که به شرایط عادی بازمیگردد. گردشگری ریلی در ایران نیز در ماههای گذشته تحت تأثیر شرایط خاص کشور و تغییر اولویتهای حملونقل، با وقفههایی مواجه شد.
مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، میگوید در آن دوره شبکه ریلی کشور ناچار بود تمرکز خود را بر نیازهای فوری حملونقل و امنیت خطوط بگذارد و به همین دلیل قطارهای گردشگری برای مدتی از اولویت خارج شدند.
به گفته او اکنون با بهبود شرایط، بخشی از مسیرهای گردشگری ریلی دوباره فعال شده و شرکتهای ریلی در حال برنامهریزی برای بازگرداندن تورهای گذشته و طراحی مسیرهای جدید هستند.
گلوگاه توسعه گردشگری ریلی؛ مشکل «مجوز سیر»
در نگاه نخست ممکن است تصور شود مشکل اصلی گردشگری ریلی کمبود مسافر است، اما کارشناسان مسئله دیگری را مهمتر میدانند؛ ظرفیت محدود شبکه ریلی.
در شبکه راهآهن، هر قطار برای حرکت باید در جدول زمانی مشخصی قرار بگیرد که در اصطلاح «گراف حرکتی» یا مجوز سیر نامیده میشود. در این جدول، اولویت معمولاً با قطارهای مسافری برنامهای و سپس قطارهای باری است.
قطارهای گردشگری اما شرایط متفاوتی دارند؛ این قطارها گاهی برای تماشای مناظر طبیعی یا اجرای برنامههای گردشگری به توقفهای طولانیتر یا سرعت کمتر نیاز دارند. همین مسئله هماهنگی آنها با برنامه شبکه ریلی را پیچیدهتر میکند.
تقاضا وجود دارد، اما ظرفیت محدود است
فعالان حوزه سفر معتقدند مشکل اصلی گردشگری ریلی در ایران کمبود تقاضا نیست. بسیاری از تورهای ریلی با استقبال قابل توجهی روبهرو میشوند و ظرفیت آنها در مدت کوتاهی تکمیل میشود.
با این حال، برگزارکنندگان تور اغلب نمیتوانند برای ماههای آینده برنامهریزی دقیقی داشته باشند، زیرا مشخص نیست آیا ظرفیت لازم در شبکه ریلی در اختیار آنها قرار خواهد گرفت یا خیر.
این عدم قطعیت باعث شده برخی آژانسهای گردشگری از ورود به بازار گردشگری ریلی خودداری کنند؛ مسئلهای که رشد این صنعت را کند کرده است.
وقتی مسیر، مقصد سفر میشود
یکی از تفاوتهای مهم گردشگری ریلی با سفرهای معمولی این است که در این نوع سفر، مسیر بخشی از تجربه گردشگری محسوب میشود.
راهآهن شمال یکی از نمونههای شناختهشده این تجربه است؛ مسیری که از میان کوهستانها، جنگلهای هیرکانی، تونلهای متعدد و پلهای تاریخی عبور میکند و سالهاست در میان علاقهمندان سفرهای ریلی محبوبیت دارد.
کارشناسان معتقدند همین ویژگی میتواند گردشگری ریلی در ایران را به یکی از جذابترین شاخههای گردشگری تبدیل کند؛ زیرا ترکیبی از میراث صنعتی، طبیعت و تجربه سفر را ارائه میدهد.
مسیرهای محبوب گردشگری ریلی در ایران
برخی مسیرهای ریلی ایران به دلیل چشماندازهای طبیعی یا ظرفیتهای تاریخی، بیش از سایر مسیرها مورد توجه گردشگران قرار گرفتهاند.
از مهمترین این مسیرها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مسیر سوادکوه و پل تاریخی ورسک
- مسیر ریلی کاشان و دسترسی به بافت تاریخی و کویر
- مسیر همدان با جاذبههای تاریخی و فرهنگی
- مسیر رشت و منجیل با چشمانداز شالیزارهای گیلان
ثبت جهانی راهآهن سراسری ایران نیز باعث شده برخی از این مسیرها به برندهای مهم گردشگری ریلی تبدیل شوند.
کمبود داده و سرمایهگذاری؛ مانع توسعه
یکی از چالشهای جدی گردشگری ریلی در ایران، کمبود اطلاعات و دادههای قابل اتکا برای جذب سرمایهگذاران است. فعالان این حوزه معتقدند بسیاری از سرمایهگذاران بالقوه نمیدانند چه فرصتهایی در این صنعت وجود دارد و از کجا باید وارد این بازار شوند.
نبود نشستها، نمایشگاهها و رویدادهای تخصصی برای معرفی فرصتهای سرمایهگذاری نیز باعث شده روند توسعه این بخش کندتر از ظرفیت واقعی آن پیش برود.
مشکل بلیت گروهی و کمبود ناوگان
یکی دیگر از مشکلات فعالان این حوزه، دشواری تأمین بلیت برای تورهای گروهی است. فروش بلیت قطار در بسیاری از مسیرها به سرعت تکمیل میشود و آژانسها امکان خرید تعداد زیادی بلیت را ندارند.
از سوی دیگر، کمبود ناوگان تخصصی گردشگری ریلی باعث شده بسیاری از تورها با قطارهایی برگزار شوند که اساساً برای سفرهای گردشگری طراحی نشدهاند.
در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، قطارهای ویژه گردشگری با امکاناتی مانند پنجرههای بزرگ، فضای تماشای مناظر و خدمات رفاهی ویژه برای گردشگران طراحی شدهاند.
آینده گردشگری ریلی در ایران
با وجود همه محدودیتها، کارشناسان معتقدند گردشگری ریلی در ایران ظرفیت بالایی برای رشد دارد. تنوع اقلیمی کشور، وجود خطوط ریلی تاریخی و استقبال مسافران از سفر با قطار، نشان میدهد این بخش میتواند سهم بیشتری در صنعت گردشگری داشته باشد.
اما تحقق این ظرفیت به اقداماتی مانند توسعه زیرساختها، افزایش ناوگان، تسهیل حضور بخش خصوصی و برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد.
قطارهای گردشگری دوباره حرکت خود را آغاز کردهاند، اما آینده گردشگری ریلی به تصمیمهایی بستگی دارد که میتواند این صنعت را از یک بازار محدود به یکی از محورهای مهم گردشگری کشور تبدیل کند.
