تعطیلی گرمخانهها در جنگ؛ بازگشت بیخانمانها به پاتوقهای تهران
تعطیلی گرمخانهها در جنگ چهلروزه
تعطیلی گرمخانهها در جنگ چهلروزه باعث شد برخی معتادان و بیخانمانهای تهران دوباره به پاتوقها بازگردند؛ کارشناسان نسبت به پیامدهای اجتماعی این تصمیم هشدار میدهند.
در روزهایی که تهران زیر سایه حملات موشکی قرار داشت و زندگی شهری در بسیاری از نقاط پایتخت نیمهتعطیل شده بود، سرنوشت یکی از آسیبپذیرترین گروههای اجتماعی کمتر دیده شد.
تعطیلی گرمخانهها در جنگ چهلروزه باعث شد شماری از معتادان و بیخانمانهای پایتخت دوباره به پاتوقهای قبلی خود بازگردند؛ جایی که پیش از این محل تجمع مصرفکنندگان مواد و افراد بیسرپناه بود.
این موضوع ابتدا از سوی یک مددکار اجتماعی مطرح شد و سپس معاون اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران نیز در گفتوگو با روزنامه «پیام ما» آن را تأیید کرد.
کارشناسان اجتماعی هشدار میدهند که از دست رفتن فضای امن گرمخانهها، بهویژه برای افرادی که در دوره ترک مواد قرار دارند، میتواند روند بهبودی آنها را مختل کند و احتمال بازگشت به مصرف یا حضور دوباره در پاتوقها را افزایش دهد.
بازگشت بیخانمانها به پاتوقها در روزهای جنگ
با آغاز جنگ، بسیاری از شهرهای بزرگ کشور بهویژه تهران با تعطیلیها و محدودیتهای گسترده روبهرو شدند. در همین شرایط، برخی گرمخانههای پایتخت نیز فعالیت خود را متوقف کردند.
«زهرا خانلری»، که در آن زمان مدیریت پایگاه خدمات اجتماعی منطقه شوش را بر عهده داشت، میگوید نخستین نشانههای این وضعیت را زمانی مشاهده کرد که حدود ۲۰ معتاد در پاتوقهای قدیمی اطراف منطقه تجمع کردند.
به گفته او، پیش از شروع جنگ در اطراف این پایگاه پاتوقی وجود نداشت، اما در روزهای جنگ تجمع معتادان دوباره شکل گرفت. خانلری میگوید:
با این افراد ارتباط گرفتیم و حتی به آنها آموزش دادیم که هنگام انفجار چگونه از خود محافظت کنند.
او از بیخانمانها پرسیده بود چرا در گرمخانهها حضور ندارند. پاسخ آنها این بود که گرمخانهها تعطیل شدهاند و شهرداری تنها دو خودرو در اختیار آنها قرار داده تا شبها در آن بمانند؛ اما تعداد افراد آنقدر زیاد بوده که همه در آن خودروها جا نمیشدند.
خانلری میگوید بسیاری از این افراد دوباره به پاتوقهای قبلی بازگشته بودند و خدمات حمایتی نیز دریافت نمیکردند. به گفته او، علاوه بر معتادان منطقه شوش، بیخانمانهایی از مناطق دیگر نیز به آنجا میآمدند.
تأیید تعطیلی گرمخانهها از سوی معاون شهردار تهران
«امین توکلیزاده»، معاون اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران، نیز تعطیلی گرمخانهها در جنگ چهلروزه را تأیید میکند.
او در توضیح این وضعیت میگوید: در روزهای جنگ، خانوادههای مددجویان مانند دیگر شهروندان نگران عزیزان خود بودند و برای بردن آنها از مراکز مراجعه میکردند. از آنجا که تهران کانون حملات بود، نگرانی خانوادهها افزایش پیدا کرد.
به گفته توکلیزاده، شهرداری فراخوانی منتشر کرد و خانوادههایی که تمایل داشتند، مددجویان را از مراکز بردند؛ به همین دلیل برخی مراکز به نوعی نیمهتعطیل شدند.
او توضیح میدهد که برخی مراکز همچنان فعال بودند، اما به دلیل خروج بسیاری از مددجویان عملاً فعالیت آنها کاهش یافت. با کاهش مخاطرات نیز بهتدریج فعالیت گرمخانهها دوباره از سر گرفته شد و اکنون جمعآوری روزانه افراد بیخانمان از سطح شهر دوباره انجام میشود.
توکلیزاده البته معتقد است بازگشت به پاتوقها به گستردگی گذشته نبوده و افرادی که دوباره به پاتوقها رفتهاند، به سمت مراکز حمایتی هدایت میشوند.
گرمخانهها؛ بخشی از سیاست کاهش آسیب
طبق آمار شهرداری تهران در سال ۱۴۰۲، پایتخت ۱۹ گرمخانه داشت که در شرایط اضطراری ظرفیت آنها به بیش از ۲۵۰۰ نفر نیز میرسید.
کارشناسان اجتماعی میگویند در مواجهه با مسئله اعتیاد و بیخانمانی دو رویکرد اصلی وجود دارد:
- رویکرد حذفی و جرمانگارانه که معمولاً در قالب طرحهای جمعآوری معتادان متجاهر اجرا میشود
- رویکرد کاهش آسیب که تلاش میکند با ایجاد خدمات حمایتی، مسیر بازتوانی افراد را هموار کند
تأسیس گرمخانهها عمدتاً در چارچوب سیاست کاهش آسیب تعریف میشود؛ سیاستی که بهویژه در فصلهای سرد سال نقش مهمی در کاهش بیخانمانی و مرگومیر افراد آسیبدیده دارد.
ساکنان گرمخانهها چه کسانی هستند؟
«مریم ایثاری»، جامعهشناس شهری، در واکنش به تعطیلی گرمخانهها میگوید ساکنان این مراکز گروههای مختلفی را شامل میشوند.
به گفته او، در گرمخانههای تهران سه گروه اصلی حضور دارند:
- افراد مصرفکننده مواد که بیسرپناه هستند
- افرادی که مصرف مواد را ترک کردهاند و در دوره پس از ترک قرار دارند
- افراد آسیبپذیر اجتماعی که به دلایلی غیر از مصرف مواد بیخانمان شدهاند
او تأکید میکند بسیاری از این افراد امکان بازگشت به خانه را ندارند؛ زیرا یا از سوی خانواده طرد شدهاند یا خانوادههای نابهسامانی دارند.
جنگ و تشدید بیخانمانی در شهر
به گفته ایثاری، شرایط جنگی معمولاً بیخانمانی و جابهجایی اجباری را افزایش میدهد. بسیاری از خانوادهها در چنین شرایطی مجبور به ترک خانههای خود میشوند و همین مسئله بازگشت افراد از گرمخانه به محیط خانوادگی را دشوارتر میکند.
او میگوید تعطیلی گرمخانهها در چنین شرایطی میتواند پیامدهای جدی داشته باشد؛ زیرا این مراکز علاوه بر سرپناه، خدماتی مانند غذای گرم، حمام و اقلام بهداشتی نیز ارائه میکنند.
قطع این خدمات باعث میشود افراد بیخانمان نهتنها محل امنی برای استراحت نداشته باشند، بلکه دسترسی آنها به ابتداییترین نیازهای معیشتی نیز از بین برود.
خطر بازگشت به مصرف مواد
این جامعهشناس شهری تأکید میکند تعطیلی گرمخانهها میتواند روند بهبودی افرادی را که در مرحله پس از ترک مصرف مواد قرار دارند، مختل کند.
به گفته او، از دست دادن فضای امن این مراکز ممکن است احتمال بازگشت به مصرف مواد و حضور در پاتوقها را افزایش دهد. علاوه بر این، افرادی که هیچ شبکه حمایتی ندارند ناچار میشوند شبها را در خیابان یا فضاهای عمومی بگذرانند؛ شرایطی که آنها را در معرض خشونت، سرقت و آسیبهای جسمی و روانی قرار میدهد.
روایت مددکاران از روزهای جنگ
زهرا خانلری که در روزهای جنگ با بیخانمانها در ارتباط بوده، میگوید وقتی با آنها صحبت میکردند و درباره ایمنی در زمان انفجار توضیح میدادند، برخی از این افراد از اینکه کسی به آنها توجه کرده، احساساتی میشدند.
او معتقد است رها کردن این افراد بدون مراقبت اجتماعی، آسیبهای آنها را تشدید میکند. به گفته خانلری، وقتی نیازهای اولیه مانند غذا، حمام و محل خواب از افراد گرفته شود، احتمال افزایش آسیبهای اجتماعی مانند سرقت یا بیماری نیز بیشتر میشود.
خانلری حتی مواردی را مشاهده کرده که برخی بیخانمانها برای تأمین غذا به خانههای ویرانشده مراجعه کرده و وسایل سالم را فروختهاند؛ هرچند به گفته او این رفتار لزوماً تنها به دلیل تعطیلی گرمخانهها نبوده است.
گرمخانهها؛ بخشی از زیرساخت مدیریت بحران
ایثاری از زاویه دیگری نیز به موضوع نگاه میکند. او میگوید از منظر مدیریت بحران شهری، تعطیلی گرمخانهها به معنای از دست رفتن یکی از مهمترین زیرساختهای حمایت اجتماعی در زمان جنگ است.
در بسیاری از کشورها، در شرایط بحران ظرفیت مراکز اسکان اضطراری کاهش نمییابد، بلکه برای پاسخگویی به افزایش نیازها تقویت میشود. زیرا جنگ معمولاً تعداد افراد بیخانمان و نیازمند خدمات اجتماعی را افزایش میدهد.
به گفته او، گرمخانهها در چنین شرایطی میتوانند علاوه بر نقش اصلی خود، به مراکزی برای اطلاعرسانی، حمایت روانی و ارجاع به خدمات امدادی نیز تبدیل شوند.
گرمخانهها دوباره فعال شدهاند؛ اما پرسشها باقی است
به گفته معاون شهردار تهران، فعالیت گرمخانهها اکنون دوباره از سر گرفته شده است و جمعآوری افراد بیخانمان از سطح شهر ادامه دارد. خانلری نیز بازگشایی این مراکز را تأیید میکند.
با این حال یک پرسش مهم همچنان باقی است: آیا ساکنان این مراکز پس از تجربه تعطیلی در روزهای بحران، دوباره به گرمخانههای تهران اعتماد خواهند کرد؟
پرسش مهمتر این است که اگر پایتخت بار دیگر در شرایط مشابه قرار گیرد، آیا این مراکز حمایتی دوباره تعطیل خواهند شد یا سیاستی متفاوت برای حفظ این زیرساخت اجتماعی اتخاذ میشود؟
