۱۰ میلیارد دلار دود شد؛ چرا ایران ثروت ملی را در مشعل‌ها می‌سوزاند؟

در حالی که ناترازی انرژی و قطعی برق به یکی از چالش‌های بزرگ صنایع ایران تبدیل شده، آمارهای تکان‌دهنده بانک جهانی از هدررفت عظیم ثروت ملی خبر می‌دهد. سال ۲۰۲۵ برای صنعت نفت ایران، سالی بود که ۱۰ میلیارد دلار گاز همراه نفت، بی‌هیچ بازدهی اقتصادی در مشعل‌های میادین نفتی دود شد.

این گزارش، نگاهی تحلیلی دارد به معمای سوختن میلیاردها مترمکعب گاز در کشوری که بیش از هر زمان دیگری به این منابع نیاز دارد.

رکورد جهانی ایران در هدررفت انرژی

بر اساس آخرین داده‌های بانک جهانی، حجم «گازهای همراه نفت» (فلرینگ) که در جهان سوزانده می‌شود، برای سومین سال متوالی روند صعودی داشته و به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسیده است. در این میان، ایران با سوزاندن نزدیک به ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز، پس از روسیه جایگاه دومین کشور جهان را در این هدررفت ناخوشایند به خود اختصاص داده است. نکته نگران‌کننده این است که میزان فلرینگ در ایران نسبت به سال گذشته حدود ۵ درصد افزایش یافته؛ آماری که نشان می‌دهد استراتژی‌های فعلی برای مهار این هدررفت، هنوز به نتیجه‌ای ملموس نرسیده است.

گاز همراه نفت چیست و چرا شعله‌ها خاموش نمی‌شوند؟

در بسیاری از میادین نفتی، همراه با استخراج نفت خام، حجم قابل‌توجهی گاز نیز از چاه‌ها خارج می‌شود. در صنعت نفت، به فرآیند سوزاندن این گازها در مشعل‌ها، «فلرینگ» گفته می‌شود. اگرچه در برخی موارد ایمنی، سوزاندن مقدار کمی گاز ضروری است، اما بخش بزرگی از فلرینگ در کشورهای نفت‌خیز، ناشی از نبود زیرساخت‌های جمع‌آوری، فرسودگی تجهیزات، کمبود سرمایه‌گذاری و نبود شبکه انتقال گاز است. این فرآیند نه تنها منابع انرژی را به باد می‌دهد، بلکه آسیب‌های زیست‌محیطی شدیدی نیز به بار می‌آورد.

۱۰ میلیارد دلار؛ فرصتی که سوخت

تصور کنید با ۱۰ میلیارد دلار سرمایه‌ای که در یک سال به شکل شعله‌های آتش از دست رفت، چه کارهای بزرگی می‌شد انجام داد؟ این رقم معادل احداث چندین نیروگاه بزرگ برای رفع ناترازی برق، هزاران کیلومتر خطوط ریلی یا تأمین سرمایه برای نوسازی صنایع مادر کشور است. در سال‌های اخیر، بسیاری از واحدهای صنعتی و پتروشیمی به دلیل کمبود سوخت و گاز، مجبور به کاهش تولید یا تعطیلی شده‌اند؛ در حالی که ارزش حرارتی همین گازهای سوخته می‌توانست بخشی از این خلاء استراتژیک را پر کند.

پارادوکس انرژی در ایران

تناقض بزرگ زمانی آشکار می‌شود که در سرمای زمستان، اولویت گازرسانی به بخش خانگی باعث محدودیت شدید برای صنایع و نیروگاه‌ها می‌شود. مشاهده شعله‌های عظیم گاز در مناطق نفت‌خیز، درست در لحظاتی که صنایع برای ادامه حیات با کمبود انرژی دست‌وپنج نرم می‌کنند، تصویری تلخ از مدیریت انرژی کشور است. کارشناسان معتقدند جمع‌آوری گازهای همراه نفت، نه تنها فشارهای شبکه انرژی را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند به یک درآمد ارزی پایدار تبدیل شود.

فراتر از اقتصاد؛ هزینه زیست‌محیطی فلرینگ

فلرینگ تنها یک زیان اقتصادی نیست؛ این شعله‌های سرخ، یکی از منابع اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های جوی هستند. علاوه بر تولید دی‌اکسید کربن، کیفیت هوای استان‌های نفت‌خیز جنوب کشور سال‌هاست تحت تأثیر مستقیم این آلودگی‌ها قرار دارد. فعالان محیط زیست تأکید دارند که کنترل فلرینگ، یک ضرورت برای سلامت عمومی و حفظ اکوسیستم‌های منطقه است.

آیا این ثروت قابل بازیابی است؟

طی دو دهه گذشته بارها از طرح‌های مهار گازهای فلر سخن گفته شده، اما همچنان فاصله میان وعده‌ها و واقعیت میدانی مشهود است. برای تغییر این وضعیت، توسعه واحدهای جمع‌آوری گاز (NGL)، نوسازی زیرساخت‌های انتقال و مهم‌تر از همه، میدان دادن به سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تکنولوژی‌های روز ضروری است.

گزارش بانک جهانی هشداری است برای اینکه بدانیم، کاهش فلرینگ یک تیر و چند نشان است: افزایش درآمد، امنیت انرژی و هوای پاک‌تر. تا زمانی که راهکاری عملیاتی اجرایی نشود، این شعله‌ها هر شب یادآور ثروتی خواهند بود که پیش چشمان ما در حال سوختن است.