کشف اسرارآمیز در پاسارگاد؛ وقتی آرامگاه کوروش مسجد شد!
کشف یک محراب سنگی در پاسارگاد، فرضیه تبدیل آرامگاه کوروش به مسجد در دوران اسلامی را قوت بخشید؛ رازی که باستانشناسان در حال رمزگشایی از آن هستند.
کشف ناگهانی یک محراب سنگی در جریان مرمت کاروانسرای محوطه جهانی پاسارگاد، پرده از فصلی کمتر شنیده شده در تاریخ ایران برداشته است. این یافته باستانشناسی که در قلب نخستین پایتخت هخامنشیان به دست آمده، فرضیه تغییر کاربری آرامگاه کوروش به مسجد در سدههای میانی را تقویت میکند.
یافتهای که نشان میدهد شکوه این بنای باستانی، چطور در دورههای مختلف تاریخی با باورهای مذهبی گره خورده و حتی کالبد فیزیکی آن دستخوش تغییر شده است.
راز محراب سنگی در قلب پاسارگاد
عملیات ساماندهی و مرمت در محوطه جهانی پاسارگاد، با یک غافلگیری بزرگ همراه بود. «سید عبدالمجید عابدی»، رئیس اداره میراث فرهنگی پاسارگاد، خبر از شناسایی محرابی سنگی داده است که میتواند کلید درک تحولات مذهبی این منطقه باشد. این محراب با ظرافتهای هنری و معماری خاص خود، نشاندهنده مهارتی است که سازندگانش برای ایجاد یک فضای مقدس در مجاورت آرامگاه کوروش به کار بردهاند.
در حال حاضر، تیمهای باستانشناسی و مرمت به صورت شبانهروزی در محل مستقر هستند تا با مستندنگاری دقیق و آسیبشناسی، قدمت قطعی این اثر را مشخص کنند. اگرچه هنوز نتایج آزمایشگاهی نهایی منتشر نشده، اما شواهد اولیه از پیوند این محراب با دوران اسلامی منطقه حکایت دارد.
وقتی آرامگاه کوروش به مسجد تبدیل شد
تاریخ پاسارگاد پس از سقوط هخامنشیان، همواره با ابهاماتی همراه بوده است. یکی از مهمترین فرضیهها، تبدیل شدن فضای پیرامون آرامگاه کوروش به مسجد در دوره اتابکان فارس است. در آن زمان، برای تکریم این بنا که در باورهای محلی به «مشهد مادر سلیمان» معروف بود، ستونهایی از کاخهای اطراف به مجاورت مقبره منتقل شدند تا مسجدی باشکوه بنا شود.
«محمدمهدی کلانتری»، پژوهشگر میراث فرهنگی، معتقد است این محراب به احتمال بسیار زیاد متعلق به همان دوره است. او توضیح میدهد که در جریان جشنهای ۲۵۰۰ ساله، بسیاری از این مداخلات (مانند ستونهای جابجا شده) برای بازگرداندن محوطه به اصالت هخامنشی خود حذف شدند، اما کشف این محراب ثابت میکند که لایههای پنهان تاریخ اسلامی همچنان در دل خاک پاسارگاد باقی مانده است.
از «تخت سلیمان» تا میراث جهانی یونسکو
نامگذاریهای محلی مانند «مادرسلیمان» یا «تخت سلیمان» که در میان ساکنان روستاهای اطراف رواج دارد، ریشه در همین تغییر کاربریهای تاریخی دارد. «بهزاد مریدی»، مدیرکل میراث فرهنگی فارس، با تایید بررسیهای میدانی در محوطه آرامگاه کوروش، اشاره میکند که این باورهای مردمی اغلب با یافتههای باستانشناسی پیوندی ناگسستنی دارند.
پاسارگاد که در سال ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، اکنون با این کشف جدید، بار دیگر به صدر اخبار میراث فرهنگی بازگشته است. این یافته نه تنها ارزش باستانشناسی دارد، بلکه نشاندهنده «زیست مداوم» یک بنای تاریخی در طول هزاران سال و احترام فرهنگهای مختلف به بنیانگذار ایران زمین است.
ضرورت حفاظت اضطراری از یافتههای جدید
با توجه به حساسیتهای موجود در محوطه جهانی پاسارگاد، عملیات حفاظت اضطراری برای جلوگیری از فرسایش یا آسیب به این محراب سنگی آغاز شده است. کارشناسان امیدوارند با تکمیل مطالعات تطبیقی، بتوانند تصویری دقیقتر از معماری اسلامی در قلب پایتخت هخامنشی ارائه دهند.
نتایج این تحقیقات میتواند پاسخگوی بسیاری از پرسشها درباره تحولات کالبدی و مذهبی اطراف آرامگاه کوروش باشد و فصل جدیدی را در کتاب تاریخ این محوطه باستانی ورق بزند.
