فرصت کوتاه نجات چهلستون پس از موج انفجار
خسارت موج انفجار به چهلستون فراتر از آسیبهای ظاهری است؛ کارشناسان از خطر سازهای و ضرورت اقدام فوری برای مرمت این میراث جهانی میگویند.
پس از موج انفجار ناشی از حمله به ساختمان استانداری اصفهان، نگاهها به یکی از مهمترین میراثهای جهانی ایران، کاخموزه چهلستون، دوخته شد؛ بنایی صفوی که اکنون نه فقط با آسیبهای ظاهری، بلکه با نشانههایی از خسارت سازهای روبهروست.
به گفته مشاور تهیه طرح مرمت پایگاه جهانی چهلستون، بخش مهمی از آسیبها در لایههای پنهان بنا قرار دارد و تنها با مطالعات دقیق، پایش مستمر و اقدام فوری میتوان از گسترش خطر جلوگیری کرد.
چهلستون زیر ذرهبین کارشناسان مرمت
بررسیهای اولیه نشان میدهد موج انفجار، تنها به شکست شیشهها، آسیب به درها و پنجرهها و ریزش بخشی از تزئینات چهلستون محدود نشده است. کارشناسان میگویند بخش نگرانکنندهتر، در سازه چوبی و اجزای باربر بنا پنهان شده؛ جایی که بدون آزمایشهای غیرمخرب و مستندسازی علمی، نمیتوان درباره ابعاد واقعی خسارت نظر قطعی داد.
آسیبهای پنهان در سازه چوبی چهلستون
فاطمه غلامی، مشاور تهیه طرح مرمت پایگاه جهانی چهلستون، با اشاره به بررسیهای میدانی گفته است در نخستین بازدیدها، علاوه بر آسیبهای آشکار، کمانش در برخی ستونهای چوبی و نیز آسیب در سازه خرپایی سقف مشاهده شده است. به گفته او، تعدادی از اعضای مورب خرپا دچار ترکهای طولی و عرضی و حتی شکستگی شدهاند؛ وضعیتی که از نظر سازهای بسیار حساس و هشداردهنده است.
چرا تعیین علت خسارت هنوز زود است؟
به گفته کارشناسان، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت این آسیبها مستقیماً ناشی از موج انفجار هستند یا پیشتر نیز وجود داشته و اکنون تشدید شدهاند. نبود سامانه پایش دائمی، یکی از موانع اصلی تشخیص دقیق زمان و منشأ این تغییر شکلهاست. اکنون تیم مرمت ناچار است علاوه بر مطالعات میدانی، به اسناد مرمتهای گذشته نیز رجوع کند تا رفتار سازه در طول زمان روشن شود.
پنج جبهه مطالعاتی برای نجات چهلستون
همزمان با این بررسیها، پنج محور تخصصی در چهلستون فعال شده است:
- مطالعات معماری
- بررسی سازه
- ارزیابی تزئینات
- بررسی تأسیسات
- مستندسازی و برداشت سهبعدی
کارشناسان همچنین طرح رفع خطر اضطراری را در اولویت قرار دادهاند تا بخشهای آسیبپذیر بنا پیش از هر مداخله مرمتی پایدارسازی شوند.
تجربه مرمتهای گذشته چه میگوید؟
اسناد مرمتهای دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی نشان میدهد برخی ستونها در عملیات استحکامبخشی گذشته تقویت شده بودند و اکنون رفتار متفاوتی از خود نشان میدهند. همین موضوع، یکی از فرضیههای مهم تیم مطالعاتی را تقویت کرده است: عملکرد امروز برخی ستونها میتواند به نوع مداخلات گذشته مرتبط باشد.
هشدار درباره ریزش تزئینات و محدودیت بازدید
در بخش تزئینات نیز هنوز خطر بهطور کامل برطرف نشده است. قطعاتی از آینهکاریها و تزئینات چوبی در ارتفاع بالا قرار دارند و احتمال ریزش آنها وجود دارد. به همین دلیل، کارشناسان پیشنهاد دادهاند محدودههایی مانند اطراف حوض مرمر و ایوان اصلی تا زمان پایان اقدامات اضطراری از تردد آزاد گردشگران خارج شود.
چهلستون در چه وضعیتی قرار دارد؟
برآیند یافتههای فعلی نشان میدهد چهلستون هنوز به مرحله فروپاشی نرسیده، اما در وضعیت نسبتاً پایدار و در عین حال پرریسک قرار دارد. کارشناسان تأکید میکنند اگر اقدام فوری برای کاهش بار، پایش مستمر و تقویت موقت بخشهای آسیبدیده انجام نشود، احتمال گسترش خسارت وجود دارد.
جمعبندی: فرصت نجات محدود است
چهلستون امروز بیش از هر زمان دیگری به یک برنامه دقیق و فوری برای حفاظت نیاز دارد. رفع خطر اضطراری، آزمایشهای تخصصی، پایش دائمی، تکمیل مستندات فنی و تدوین طرح جامع مرمت، پنج گام اصلی برای نجات این اثر جهانی به شمار میرود؛ بنایی که تنها یک میراث تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت معماری ایران و جهان است.
