هگمتانه در بنبست؛ وقتی ثبت جهانی سفره بازاریان را کوچک کرد
چالشهای میراث جهانی هگمتانه؛ چرا ثبت جهانی یونسکو نتوانست اقتصاد همدان را متحول کند؟
آیا پایتخت باستانی مادها میتواند همزمان هم میراث جهانی باشد و هم قلب تپنده اقتصاد همدان؟ یک سال پس از جهانی شدن هگمتانه، حالا شکاف عمیقی میان ضوابط سختگیرانه یونسکو و معیشت کسبه قدیمی بازار دهان باز کرده است؛ جایی که موزهها لبخند میزنند اما مغازهها در سکوت فرو رفتهاند.
میراث سههزارساله تحت نظارت دقیق یونسکو
سال گذشته بود که نام هگمتانه به عنوان بیستوهشتمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو خوش درخشید. پایتخت مادها و یکی از کهنترین شهرهای زنده جهان، امسال نیز با تایید گزارشهای حفاظتی در اجلاس بوسان، نشان داد که همچنان زیر ذرهبین بینالمللی قرار دارد.
اما واقعیت در کف خیابانهای همدان متفاوت است. در حالی که مدیران از تایید گزارشهای حفاظتی تا سال ۲۰۲۷ سخن میگویند، کنشگران میراث فرهنگی هشدار میدهند که این شکوه تاریخی هنوز به نان شب مردم محلی گره نخورده است.
هگمتانه؛ شهری که هرگز نخوابیده است
تفاوت اصلی میراث جهانی هگمتانه با آثاری مثل تختجمشید یا بیستون، در «زنده بودن» آن است. اینجا تاریخ در خلاء نیست؛ بلکه در دل بازار، تجارت و رفتوآمد روزمره مردم جریان دارد.
این تداوم ۳۰۰۰ ساله سکونت، همان نقطه قوتی است که حالا به بزرگترین چالش مدیریتی تبدیل شده است. حریم حفاظتی هگمتانه تنها شامل تپههای باستانی نیست، بلکه بخشهایی از بازار تاریخی همدان را هم در بر میگیرد؛ جایی که سنت و مدرنیته با هم در جدال هستند.
تضاد میان آهنفروشان قدیمی و استانداردهای گردشگری
یکی از گرههای کور در مسیر رونق میراث جهانی هگمتانه، عدم تناسب مشاغل پیرامون آن است. خیابان اکباتان که حالا به پیادهراه تبدیل شده، میزبان مشاغلی مثل آهنفروشی و خدمات صنعتی است که هیچ سنخیتی با اتمسفر یک سایت جهانی ندارند.
- رکود در پیادهراه: تبدیل خیابان به پیادهراه اگرچه از منظر حفاظتی مثبت بود، اما دسترسی مشتریان سنتی کسبه را قطع کرد.
- مشکل سرقفلی و مالکیت: بسیاری از مغازهداران به دلیل قوانین پیچیده سرقفلی، حتی اگر بخواهند هم نمیتوانند شغل خود را به کافه یا گالری صنایعدستی تغییر دهند؛ چرا که خطر از دست دادن ملک آنها را تهدید میکند.
چرا ثبت جهانی به رونق اقتصادی منجر نشد؟
بسیاری انتظار داشتند با جهانی شدن هگمتانه، سیل گردشگران به سمت همدان سرازیر شود، اما کارشناسان معتقدند «اتفاق شاخصی» رخ نداده است. حسین زندی، کنشگر میراث فرهنگی، بر این باور است که تغییر ناگهانی مدیریت پایگاه درست پس از ثبت جهانی، ضربه مهلکی به برنامههای فرهنگی و اقتصادی این مجموعه زد. نبود «پیوست اقتصادی» باعث شده تا کسبه محلی، میراث جهانی را نه یک فرصت، بلکه یک مانع برای کسبوکار خود ببینند.
وعدههای نافرجام برای مشارکت جامعه محلی
یونسکو صراحتاً بر مشارکت مردم در مدیریت آثار جهانی تاکید دارد. در زمان تدوین پرونده، وعدههای زیادی برای توانمندسازی جامعه محلی و نقشآفرینی سازمانهای مردمنهاد داده شد، اما با گذشت زمان، این برنامهها در پیچ و خم تغییر رویکردهای مدیریتی متوقف شد. حقیقت تلخ این است که تا زمانی که مردم محلی سودی از حفاظت هگمتانه نبرند، نسبت به حفظ آن احساس تعلق نخواهند داشت.
مسیر پیشرو: از تملک تا تغییر کاربری تدریجی
راه نجات هگمتانه از این بنبست، نه در برخوردهای حذفی، بلکه در برنامهریزی اقتصادی است. دولت باید با اختصاص بودجههای مرمتی و تسهیل قوانین تغییر شغل، به کسبه کمک کند تا از مشاغل سنتی به سمت خدمات گردشگری حرکت کنند. همچنین تملک تدریجی واحدهای واقع در عرصه باستانی، تنها راه آزادسازی کامل پایتخت مادها برای آیندگان است./ پیام ما
