لنج‌های چوبی قشم دوباره جان می‌گیرند؛ تلاش مردم گوران برای بقا

میراث دریایی قشم پس از خروج کارشناسان ژاپنی چگونه با تکیه بر توان جامعه محلی زنده ماند؟ روایتی از چالش‌ها و امیدهای احیای هنر لنج‌سازی بدون نقشه‌های کاغذی.

روستای تاریخی گوران در جزیره قشم، جایی که صدای کوبیده شدن چکش‌ها بر تن لنج‌های چوبی سال‌هاست با صدای امواج خلیج فارس درآمیخته، امروز به نمادی از ایستادگی و احیای هویت بومی تبدیل شده است. هنر سنتی لنج سازی قشم که در سال ۲۰۱۱ به عنوان میراث معنوی یونسکو به ثبت جهانی رسید، در سال‌های اخیر با چالش‌های سختی برای بقا روبرو بوده است.

با این حال، پروژه‌ای که با همکاری آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا) آغاز شد، بذری را در دل این جامعه محلی کاشت که پس از رفتن ژاپنی‌ها و حتی در دوران سخت کرونا خشک نشد. امروز بومیان این دیار نشان داده‌اند که توسعه پایدار در گرو تکیه بر دانش بومی و توانمندسازی مردم محلی است.

میراث دریانوردی خلیج فارس؛ از ردپای جایکا تا خودباوری بومی در گوران

داستان پیوند دوباره مردم گوران با هویت تاریخی‌شان به اواسط دهه نود خورشیدی بازمی‌گردد. علی پوزن، فعال گردشگری و مؤسس موزه فضای باز گوران، با دغدغه معرفی ظرفیت‌ها و برندسازی این روستای تاریخی، ارتباط خود را با مدیریت ژئوپارک جهانی قشم آغاز کرد.

این تلاش‌ها با حضور کارشناسان آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا) از اواخر سال ۱۳۹۴ تا اواخر سال ۱۳۹۷ وارد فاز جدیدی شد. حضور سه‌ساله کارشناسان جایکا در قشم فرصتی بی‌پایان برای آموزش و توانمندسازی مردم بومی بود.

اگرچه حوزه فعالیت کارشناسان ژاپنی در قشم گسترده بود و بخش‌هایی چون پرورش جلبک، صنایع دستی هرمزگان، احیای باغ‌های سنتی و ساماندهی تالاب جنگل حرا را در روستاهای مختلفی مانند لافت، کووه‌ای، سهیلی، دهخدا و طبل پوشش می‌داد، اما روستای گوران به عنوان یکی از موفق‌ترین طرح‌های پایلوت ثبت شد.

میراث اصلی کارشناسان جایکا در قشم، نه دلارها و تجهیزات، بلکه تربیت کنشگرانی بود که آموختند چگونه داشته‌های بومی خود را شناسایی و مدیریت کنند.

تولد تعاونی ۹۹ نفره و نخستین موزه زنده لنج سازی قشم

پس از خروج کارشناسان ژاپنی از جزیره و درست در روزهایی که احساس می‌شد با رفتن یک پشتیبان بزرگ خلاء عمیقی ایجاد شده است، جامعه محلی گوران تسلیم نشد. علی پوزن با مشارکت اهالی اقدام به تشکیل «تعاونی توسعه روستایی بندر تاریخی گوران» با ۹۹ عضو بومی کرد.

این تعاونی توانست مجوزهای قانونی لازم را کسب کرده و ایده ساخت نخستین موزه فضای باز شناورهای چوبی ایران را عملی کند. این پروژه که در فضایی به وسعت ۴.۸ هکتار (با دوسوم مساحت در خشکی و یک‌سوم در دریا) احداث شده، یک موزه زنده است که گردشگران در آن می‌توانند مراحل واقعی تعمیر قایق‌ها، ساخت شناورها و کارگاه‌های فعال لنج‌سازی را از نزدیک لمس کنند.

با آغاز بحران کرونا، بسیاری از فعالان گردشگری انگیزه خود را از دست دادند، اما موزه گوران با همراهی کارشناسان دلسوز داخلی مسیر خود را ادامه داد.

کسب رتبه اول خلاقیت و نوآوری موزه‌های خصوصی کشور از سوی ایکوم ایران (ICOM) در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲ مهر تاییدی بر موفقیت این الگوی مبتنی بر گردشگری جامعه محلی بود. امروز این موزه ثابت کرده است که احیای صنایع دستی هرمزگان می‌تواند علاوه بر حفظ هویت، موتور محرک اقتصاد محلی باشد.

عبور از سد مقررات سخت‌گیرانه برای احیای شناورهای چوبی

یکی از بزرگترین چالش‌های احیای لنج سازی قشم، موانع قانونی و مقررات سخت‌گیرانه‌ای بود که از سوی متولیان بندری اعمال می‌شد. سازمان بنادر و دریانوردی استانداردهایی را که برای کشتی‌های فلزی و مدرن تدوین شده بود، روی شناورهای سنتی چوبی اعمال می‌کرد.

این در حالی است که در تمام دنیا، از آمریکا و اروپا گرفته تا کشورهای حاشیه خلیج فارس، از قایق‌ها و لنج‌های سنتی با قوانین حمایتی ویژه در صنعت گردشگری استفاده می‌شود تا این میراث زنده حفظ شود.

استادکاران لنج‌ساز بدون استفاده از هیچ‌گونه نقشه کاغذی یا طراحی کامپیوتری و تنها بر اساس محاسبات ذهنی تجربی که سینه‌به‌سینه به آن‌ها ارث رسیده، این سازه‌های عظیم چوبی را خلق می‌کنند؛ هنری که به درستی یکی از بزرگترین صنایع دستی جهان به شمار می‌رود.

پس از سال‌ها پیگیری مداوم تعاونی گوران، سرانجام سازمان بنادر متقاعد شد و مجوز ثبت موقت نخستین شناور چوبی گردشگری ایران از نوع «ترتر» صادر گردید تا راه برای ورود مجدد این هنر به چرخه اقتصادی هموار شود.

صلح‌طلبی دریانوردان کهن و چشم‌انداز توسعه پایدار روستایی

پیشینیان جزیره قشم دریانوردانی بزرگ بودند که ۹ ماه از سال را با کشتی‌های بادبانی به هند، آفریقا و مالزی سفر می‌کردند. این سفرهای طولانی فراتر از تبادلات تجاری، یک تعامل فرهنگی بزرگ بود. دریانورد قشمی به واسطه این سفرهای بین‌المللی، زبان‌های مختلف را می‌آموخت و جهان‌بینی وسیعی پیدا می‌کرد.

روحیه مهمان‌نوازی و خون‌گرمی مردم جنوب ریشه در همین پیشینه تجاری و نیاز به برقراری صلح و امانت‌داری برای تجارت پایدار دارد. متاسفانه تمرکز بیش از حد بر صنایع نفت و گاز سبب شده که این میراث معنوی و خرده‌فرهنگ‌های ارزشمند جزیره قشم تا حدی به حاشیه رانده شوند.

برای نجات و پویایی دائمی هنر لنج سازی قشم، نیاز به حمایت همه‌جانبه نهادهایی چون وزارت میراث فرهنگی و سازمان بنادر وجود دارد. ارائه تسهیلات کم‌بهره برای احیای کارگاه‌های قدیمی، انگیزه لازم را به استادکاران می‌دهد تا نسل جوان را به عنوان شاگرد پذیرش کنند و این دانش ارزشمند سنتی را به نسل‌های بعدی انتقال دهند.

در نهایت، با توسعه بوم‌گردی و پیوند زندگی روستایی با گردشگری تجربی، می‌توان علاوه بر جلوگیری از افسردگی و تنهایی سالمندان روستا، زمینه مهاجرت معکوس جوانان به این بندرهای تاریخی را فراهم ساخت./ پیام ما