کریدور شمال–جنوب با محوریت کشاورزی؛ ایران بهدنبال توسعه تجارت با اوراسیا
قزاقستان و قرقیزستان در مسیر همکاریهای کشاورزی ایران؛ از صادرات محصولات باغی تا کشاورزی فراسرزمینی
توسعه همکاریهای کشاورزی ایران با کشورهای اوراسیا وارد مرحله تازهای شده است؛ مسیری که در آن کریدورهای ترانزیتی شمال–جنوب، بهویژه مسیر قزاقستان، قرار است با محوریت محصولات کشاورزی توسعه پیدا کنند. در این میان، افزایش صادرات محصولات ایرانی، تأمین نهادههای مورد نیاز کشور و توسعه کشاورزی فراسرزمینی از مهمترین محورهای همکاری تهران با کشورهای آسیای مرکزی به شمار میرود.
به گزارش منابع تخصصی حوزه کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی ایران توسعه تعاملات با کشورهای اوراسیا را در صدر برنامههای بینالمللی خود قرار داده است. در همین چارچوب، موضوع تقویت کریدورهای ترانزیتی شمال–جنوب با تمرکز بر محصولات کشاورزی مورد تأکید قرار گرفته است.
قزاقستان؛ مسیر مهم تجارت کشاورزی ایران با اوراسیا
بر اساس آمار ارائهشده از سوی وزارت جهاد کشاورزی، صادرات کل ایران به قزاقستان در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۱۴ میلیون دلار رسید که از این میزان، ۱۲۸ میلیون دلار مربوط به محصولات کشاورزی بوده است.
در مقابل، واردات ایران از قزاقستان در همین بازه زمانی حدود ۴۷ میلیون دلار اعلام شده که ۳۳ میلیون دلار آن به محصولات کشاورزی اختصاص داشته است.
این آمار نشان میدهد بخش کشاورزی سهم قابل توجهی از تجارت دو کشور را به خود اختصاص داده و قزاقستان میتواند یکی از مسیرهای مهم توسعه تجارت کشاورزی ایران در منطقه اوراسیا باشد.
پسته و خرما در صدر صادرات کشاورزی
بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۴۰ درصد از صادرات ایران به قزاقستان را محصولات باغی و زراعی مازاد کشور تشکیل میدهد.
در میان این محصولات، پسته و خرما جایگاه ویژهای دارند و میتوانند از ظرفیتهای اصلی ایران برای توسعه صادرات به بازارهای آسیای مرکزی باشند.
توسعه این بازار تنها به افزایش حجم صادرات محدود نمیشود؛ بلکه ایجاد مسیرهای پایدار حملونقل، تسهیل فرآیندهای گمرکی و تقویت زیرساختهای لجستیکی میتواند نقش مهمی در افزایش رقابتپذیری محصولات ایرانی در بازار قزاقستان و سایر کشورهای منطقه داشته باشد.
کشاورزی فراسرزمینی؛ از صادرات تا تأمین امنیت غذایی
یکی از مهمترین محورهای همکاری ایران و قزاقستان، موضوع کشاورزی فراسرزمینی است؛ سیاستی که با هدف تأمین بخشی از نیاز کشور به محصولات کشاورزی در خارج از مرزها دنبال میشود.
بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، ایران برای توسعه کشاورزی فراسرزمینی در قزاقستان اقدامات مختلفی انجام داده و در همین راستا، برای نخستینبار ۱۰۰ هزار تن محصول تولیدشده از کشاورزی فراسرزمینی شامل جو و روغن از قزاقستان وارد ایران شده است.
ادامه این همکاری میتواند برای تأمین بخشی از نیاز ایران به نهادهها و محصولات اساسی اهمیت داشته باشد؛ بهویژه محصولاتی که در زنجیره تولید دام و طیور و صنایع غذایی کاربرد دارند.
در همین چارچوب، روغن، دانههای روغنی، سویا، کنجاله آفتابگردان و دانه کلزا از جمله محصولاتی هستند که در اولویت همکاریهای کشاورزی ایران و قزاقستان قرار گرفتهاند.
اوراسیا؛ بازاری بزرگتر برای محصولات ایرانی
همکاری با قزاقستان را نمیتوان جدا از روابط تجاری ایران با کل اتحادیه اقتصادی اوراسیا بررسی کرد.
اتحادیه اقتصادی اوراسیا شامل روسیه، قزاقستان، ارمنستان، بلاروس و قرقیزستان است و اجرای موافقتنامه تجارت آزاد میان ایران و این اتحادیه، فرصتهای تازهای را برای صادرات محصولات ایرانی ایجاد کرده است.
در همین رابطه، معاون سازمان توسعه تجارت ایران اعلام کرده است که حجم مبادلات تجاری ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال گذشته با رشد ۲۲ درصدی به ۷.۳ میلیارد دلار رسیده است. این آمار در نخستین نشست تخصصی ایران و اوراسیا با محوریت توسعه همکاریهای صنعتی و صنعتی ـ کشاورزی مطرح شد.
این رشد نشان میدهد بازار اوراسیا ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت غیرنفتی ایران دارد و بخش کشاورزی میتواند یکی از مهمترین بخشهای این تجارت باشد.
حرکت از صادرات خام به همکاریهای مشترک
یکی از نکات مهم در مسیر جدید همکاری ایران و اوراسیا، حرکت از تجارت صرف کالا به سمت تولید مشترک، سرمایهگذاری و توسعه زنجیره ارزش است.
در نشست تخصصی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز بر توسعه سرمایهگذاریهای مشترک، ایجاد زنجیرههای ارزش و افزایش همکاری میان تولیدکنندگان دو طرف تأکید شده است. در کنار این موضوع، برخی موانع فنی و غیرتعرفهای از جمله استانداردهای محصولات، گواهی حلال، مسائل آزمایشگاهی و الزامات دامپزشکی نیز مورد بررسی قرار گرفتهاند.
برای صنعت کشاورزی ایران، این تغییر رویکرد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توسعه بازار صادراتی تنها با افزایش حجم تولید محقق نمیشود و دسترسی پایدار به بازارهای خارجی نیازمند رعایت استانداردهای مقصد، بستهبندی مناسب، زنجیره سرد، حملونقل و ایجاد روابط پایدار با خریداران خارجی است.
کریدور شمال–جنوب؛ فرصتی برای صادرات کشاورزی
قرار گرفتن ایران در مسیر کریدور بینالمللی شمال–جنوب، ظرفیت مهم دیگری برای توسعه تجارت با کشورهای اوراسیا ایجاد کرده است.
این مسیر میتواند امکان انتقال محصولات کشاورزی ایران به بازارهای شمالی و همچنین ورود نهادهها و محصولات اساسی از کشورهای آسیای مرکزی به ایران را تسهیل کند.
در این میان، قزاقستان به دلیل ظرفیت بالای تولید محصولات کشاورزی و موقعیت جغرافیایی خود میتواند یکی از حلقههای مهم این زنجیره باشد. توسعه حملونقل دریایی در خزر و اتصال آن به شبکههای ریلی و جادهای، امکان ایجاد مسیرهای متنوعتری برای تجارت محصولات کشاورزی میان ایران و کشورهای اوراسیا فراهم میکند.
چالشهای پیشروی تجارت کشاورزی با اوراسیا
با وجود ظرفیتهای موجود، توسعه تجارت کشاورزی ایران با کشورهای اوراسیا با چالشهایی نیز همراه است. مسائل مربوط به حملونقل و لجستیک، استانداردهای فنی، الزامات بهداشتی و دامپزشکی، انتقال پول و شناخت بازارهای هدف از جمله موانعی هستند که میتوانند سرعت رشد صادرات را کاهش دهند.
کارشناسان همچنین معتقدند حذف تعرفهها بهتنهایی برای افزایش صادرات کافی نیست و صادرکنندگان باید بتوانند محصولات خود را با کیفیت، بستهبندی و استاندارد مورد نیاز بازار مقصد عرضه کنند.
چشمانداز همکاری ایران و اوراسیا در کشاورزی
با توجه به رشد تجارت ایران و اوراسیا و افزایش تمرکز وزارت جهاد کشاورزی بر همکاری با کشورهای منطقه، به نظر میرسد کشاورزی در سالهای آینده یکی از محورهای اصلی روابط اقتصادی ایران با آسیای مرکزی و اوراسیا باقی بماند.
از یک سو، ایران ظرفیت صادرات محصولات باغی، زراعی، گلخانهای و فرآوردههای غذایی را در اختیار دارد و از سوی دیگر، کشورهایی مانند قزاقستان میتوانند در تأمین غلات، دانههای روغنی و برخی نهادههای مورد نیاز زنجیره غذایی ایران نقش داشته باشند.
در چنین شرایطی، توسعه کریدورهای ترانزیتی شمال–جنوب با محوریت محصولات کشاورزی میتواند به ایجاد یک زنجیره تجاری دوطرفه منجر شود؛ زنجیرهای که در آن ایران علاوه بر صادرات محصولات کشاورزی، از ظرفیت کشورهای اوراسیا برای تأمین بخشی از نیازهای اساسی و توسعه کشاورزی فراسرزمینی نیز استفاده کند.
جمعبندی
همکاری ایران با قزاقستان و سایر کشورهای اوراسیا در حال عبور از تجارت سنتی کالا به سمت همکاریهای بلندمدت در تولید، سرمایهگذاری، کشاورزی فراسرزمینی و زنجیره تأمین است.
آمار صادرات ۱۲۸ میلیون دلاری محصولات کشاورزی ایران به قزاقستان در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴، واردات ۱۰۰ هزار تن محصول حاصل از کشاورزی فراسرزمینی و رشد ۲۲ درصدی تجارت ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، همگی نشاندهنده ظرفیت قابل توجه این منطقه برای بخش کشاورزی ایران هستند.
در صورت رفع موانع لجستیکی و فنی و تقویت زیرساختهای تجاری، کریدور شمال–جنوب میتواند در سالهای آینده به یکی از مسیرهای مهم صادرات محصولات کشاورزی ایران و تأمین نهادههای مورد نیاز کشور تبدیل شود.
