ال نینو ۲۰۲۶ و ضرورت حیاتی گذار به کشاورزی حفاظتی

با استناد به آخرین گزارش‌ها و بولتن‌های رسمی سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، پدیده «ال نینو» در سال ۲۰۲۶ با شدت در حال فعالیت است. بررسی شاخص‌های دمایی اقیانوس آرام استوایی و پیوند میان جو و اقیانوس نشان می‌دهد که این رویداد اقلیمی تا زمستان پیش رو پابرجا خواهد بود.

همان‌گونه که سازمان جهانی هواشناسی تأکید می‌کند: «یک ال نینوی بسیار قوی لزوماً به معنای تأثیرات یکسان در همه نقاط جهان نیست» (A very strong El Niño ≠ same impacts everywhere). در کشور ما ایران، پیامد اصلی این پدیده معمولاً به‌صورت افزایش بارش‌های پاییزی و زمستانی، نوسانات دمایی شدید و به‌ویژه بالا رفتن خطر وقوع بارندگی‌های رگباری و سیلاب‌های ناگهانی نمایان می‌شود.

در مواجهه با این نوسانات شدید اقلیمی، مدیریت صحیح خاک و بستر کشت، تعیین‌کننده‌ترین عامل در کاهش خسارات و بهره‌برداری بهینه از نزولات آسمانی است. در این راستا، به‌کارگیری اصول سه‌گانه و به‌هم‌پیوسته «کشاورزی حفاظتی» (Conservation Agriculture) و به‌ویژه اولویت دادن به «سیستم بی‌خاک‌ورزی» (No-Till System)، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است. مزایای این رویکرد عبارتند از:

• کاهش فرسایش شدید و شستشوی خاک: بارندگی‌های شدید ناشی از ال نینو در زمین‌های شخم‌خورده و دستکاری‌شده، موجب تخریب ساختار خاکدانه‌ها، ایجاد روان‌آب و فرسایش شدید خاک‌های حاصلخیز می‌شود. در مقابل، سیستم بی‌خاک‌ورزی با حفظ ساختار طبیعی خاک، از نابودی آن جلوگیری می‌کند.
• افزایش نفوذپذیری و ذخیره‌سازی آب: عدم شخم‌زدن باعث حفظ منافذ و کانال‌های طبیعی خاک (که ناشی از ریشه گیاهان و فعالیت موجودات زنده خاک، به‌ویژه کرم‌های خاکی است) می‌شود. این امر نفوذ سریع آب‌های رگباری به لایه‌های عمقی را تسهیل کرده و از ایجاد سیلاب و ماندابی در سطح زمین جلوگیری می‌کند.
• محافظت از سطح خاک با بقایای گیاهی: حفظ پوشش حداقل ۳۰ درصدی سطح خاک با بقایای گیاهی آلی، مانند یک ضربه‌گیر در برابر انرژی جنبشی قطرات سنگین باران عمل می‌کند؛ این کار مانع از سفت شدن سطح خاک و ایجاد پدیده «سله‌بندی» یا تشکیل پوسته سخت می‌شود.
• تعدیل نوسانات دمایی: پوشش دائمی خاک به‌مثابه یک عایق حرارتی عمل کرده و زیست‌بوم و موجودات زنده خاک را در برابر تغییرات ناگهانی دما محافظت می‌کند.

نتیجه‌گیری و نکته کلیدی:

تقویت تاب‌آوری بخش کشاورزی در برابر پدیده‌های حدی اقلیمی مانند ال نینو، تنها با عبور از روش‌های سنتی خاک‌ورزی و اجرای اصول سه‌گانه کشاورزی حفاظتی امکان‌پذیر است. این اصول شامل: حداقل دست‌کاری خاک (عدم برگردان مکانیکی)، حفظ پوشش دائمی بقایا و رعایت اصول تناوب زراعی و استفاده از نباتات پوششی می‌باشد. این شیوه علمی، تنها راهکار پایدار برای حفاظت از منابع خاک و آب و تضمین امنیت غذایی کشور است.

محمد اسماعیل اسدی

پژوهشگر ارشد و بین‌المللی کشاورزی حفاظتی، استان گلستان

جمعه، ۲۰ شهریور ۱۴۰۵