افت ۸.۱ درصدی کشاورزی؛ زنگ خطر برای بخش مولد اقتصاد ایران

آمارهای مربوط به تیرماه ۱۴۰۴ تصویری متفاوت از وضعیت بخش کشاورزی ایران ارائه می‌دهد؛ ارزش افزوده این بخش نسبت به ماه مشابه سال قبل ۸.۱ درصد کاهش یافته است. همزمان، رشد کل اقتصاد نیز به منفی ۰.۳ درصد رسیده است؛ آماری که ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت تولید، آب، نهاده‌ها و سیاست‌گذاری در بخش کشاورزی را برجسته می‌کند.

بر اساس برآوردهای منتشرشده از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، اقتصاد ایران در تیرماه ۱۴۰۴ نسبت به تیرماه سال گذشته با رشد منفی ۰.۳ درصدی مواجه شده است. این رقم در حالی ثبت شده که رشد اقتصادی در خردادماه منفی ۰.۲ درصد برآورد شده بود.

اما در میان بخش‌های اصلی اقتصاد، وضعیت کشاورزی قابل توجه‌تر است.

کشاورزی؛ بیشترین افت در میان بخش‌های اقتصادی

طبق این برآوردها، ارزش افزوده گروه کشاورزی در تیرماه ۱۴۰۴ نسبت به تیرماه سال ۱۴۰۳، ۸.۱ درصد کاهش داشته است. این در حالی است که در خردادماه نیز ارزش افزوده این بخش با رشد منفی ۳.۵ درصدی مواجه شده بود.

به این ترتیب، افت بخش کشاورزی در تیرماه تنها یک نوسان ماهانه نیست و دست‌کم بر اساس این شاخص، کاهش فعالیت اقتصادی این بخش نسبت به سال گذشته در دو ماه متوالی مشاهده شده است.

اهمیت این آمار زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم کشاورزی مستقیماً با تولید مواد غذایی، درآمد روستاییان و کشاورزان، اشتغال مناطق روستایی و امنیت غذایی کشور ارتباط دارد.

آیا کاهش ۸.۱ درصدی یعنی تولید کشاورزی دقیقاً ۸.۱ درصد کم شده است؟

خیر؛ این نکته از نظر فنی اهمیت زیادی دارد.

عدد ۸.۱ درصد، نرخ رشد ارزش افزوده بخش کشاورزی است و نباید آن را بدون توضیح معادل «کاهش ۸.۱ درصدی کل تولید محصولات کشاورزی» دانست.

ارزش افزوده یک بخش اقتصادی با حجم تولید یک محصول خاص یکسان نیست و تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و تولیدی قرار دارد. بنابراین برای تحلیل دقیق‌تر وضعیت کشاورزی باید در کنار این شاخص، آمار تولید محصولات زراعی، باغی، دامی، شیلات، قیمت‌ها، هزینه نهاده‌ها، میزان بارش و وضعیت منابع آب نیز بررسی شود.

با این حال، اهمیت عدد ۸.۱ درصد را نمی‌توان نادیده گرفت؛ زیرا نشان می‌دهد سهم اقتصادی فعالیت‌های این بخش در مقایسه با مدت مشابه سال قبل کاهش قابل توجهی داشته است.

چه عواملی پشت این افت قرار دارند؟

گزارش‌های منتشرشده درباره محاسبات تیرماه، با استناد به داده‌های پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی، از کاهش تولید در بخش‌های زراعی و دامی خبر داده‌اند. در برخی گزارش‌ها، کاهش تولید محصولات زراعی در تیرماه بیش از ۱۱ درصد و افت تولید محصولات دامی حدود ۱.۹ درصد عنوان شده است.

در همین گزارش‌ها، وضعیت بارش و تداوم خشکسالی نیز از جمله عوامل مؤثر بر عملکرد بخش کشاورزی عنوان شده است.

بنابراین نمی‌توان افت بخش کشاورزی را صرفاً به یک تصمیم مدیریتی یا یک عامل منفرد نسبت داد. کشاورزی ایران در سال‌های اخیر همزمان با مجموعه‌ای از چالش‌ها شامل محدودیت منابع آب، خشکسالی، نوسانات اقلیمی، هزینه نهاده‌ها، ناپایداری بازار و مشکلات سرمایه‌گذاری و تأمین مالی مواجه بوده است.

اختلاف آمار؛ مسئله‌ای که باید شفاف شود

در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین موضوعات برای فعالان بخش کشاورزی، شفافیت در ارائه آمار و مشخص بودن تعریف شاخص‌ها است.

اگر یک مقام دولتی از «رشد کشاورزی» سخن می‌گوید و یک نهاد پژوهشی از «رشد منفی ارزش افزوده کشاورزی» گزارش می‌دهد، نخستین پرسش باید این باشد که آیا هر دو درباره یک شاخص، یک دوره زمانی و یک روش محاسبه صحبت می‌کنند یا خیر.

برای نمونه، ممکن است آمار تولید یک محصول خاص افزایش یافته باشد، اما ارزش افزوده کل گروه کشاورزی کاهش پیدا کند. همچنین آمار سالانه، فصلی و ماهانه نیز لزوماً نتایج یکسانی ندارند.

بنابراین، پیش از استفاده از عباراتی مانند «دروغ» یا «ارائه آمار غلط»، باید متن دقیق اظهارنظر مسئول مربوطه، شاخص مورد استفاده و دوره زمانی آن با گزارش رسمی مقایسه شود.

چرا این آمار برای کشاورزی مهم است؟

کشاورزی تنها یکی از اجزای تولید ناخالص داخلی نیست. افت فعالیت این بخش می‌تواند آثار زنجیره‌ای بر اقتصاد داشته باشد؛ از درآمد تولیدکننده و اشتغال روستایی گرفته تا صنایع تبدیلی، حمل‌ونقل، بازار نهاده‌ها و عرضه محصولات غذایی.

از سوی دیگر، کاهش تولید داخلی در برخی محصولات می‌تواند در صورت تداوم، نیاز به واردات را افزایش دهد و فشار بیشتری بر منابع ارزی کشور وارد کند.

به همین دلیل، افت ۸.۱ درصدی ارزش افزوده کشاورزی در تیرماه را نمی‌توان صرفاً یک عدد در جدول رشد اقتصادی دانست. این رقم باید به‌عنوان یک علامت هشدار برای بررسی وضعیت واقعی تولید، منابع آب، بهره‌وری و سیاست‌های حمایتی بخش کشاورزی مورد توجه قرار گیرد.

جمع‌بندی

آمارهای منتشرشده از محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که در تیرماه ۱۴۰۴، اقتصاد ایران رشد منفی ۰.۳ درصدی داشته و ارزش افزوده بخش کشاورزی نسبت به تیرماه سال قبل ۸.۱ درصد کاهش یافته است. کشاورزی همچنین در خردادماه رشد منفی ۳.۵ درصدی را تجربه کرده بود.

این داده‌ها نشان‌دهنده فشار قابل توجه بر بخش کشاورزی است؛ با این حال، برای نسبت دادن این وضعیت به عملکرد یک شخص یا یک سیاست مشخص، باید مجموعه‌ای از داده‌ها و اظهارنظرهای رسمی بررسی شود.

آنچه در این میان اهمیت بیشتری دارد، نه برچسب‌زنی سیاسی، بلکه پاسخ به یک پرسش اساسی است: چرا ارزش افزوده کشاورزی در حال کاهش است و برای جلوگیری از تداوم این روند چه اقداماتی باید انجام شود؟

برای فعالان کشاورزی، تولیدکنندگان و سیاست‌گذاران، پاسخ به این پرسش بسیار مهم‌تر از اختلاف بر سر عنوان یک خبر است.