واکاوی نقشه راه کشاورزی ۲۰۲۶ جمهوری خلق چین

نقشه راه کشاورزی ۲۰۲۶ برای نوسازی کشاورزی و احیای مناطق روستایی، نشان‌دهنده‌ی تلاشی راهبردی برای تحقق امنیت غذایی، نوآوری در کشاورزی و رشد درآمد روستایی تا سال ۲۰۳۰ است. دستور کار کشاورزی چین در سال ۲۰۲۶، گام مهم دیگری در تلاش بلندمدت این کشور برای بازتعریف امنیت غذایی در دورانی از عدم‌قطعیت‌های اقلیمی، تنش‌های ژئوپلیتیکی، محدودیت منابع و تحولات فناوری است.

در حالی که تضمین تولید غلات همچنان سنگ‌بنای سیاست ملی چین است، اولویت‌های جدید دولت چشم‌اندازی گسترده‌تر و یکپارچه‌تر را ترسیم می‌کند؛ چشم‌اندازی که به دنبال ایجاد یک سیستم کشاورزی-غذایی مقاوم، مدرن و مبتنی بر نوآوری است. سند مرکزی شماره ۱ سال ۲۰۲۶، همراه با آغاز پانزدهمین برنامه پنج‌ساله (۲۰۲۶-۲۰۳۰)، نشان‌دهنده گذار از رویکرد «تولیدمحور» به «دیدگاه سیستمی» است که امنیت غذایی را با خوداتکایی فناورانه، احیای روستاها، پایداری زیست‌محیطی و تاب‌آوری اقتصادی پیوند می‌دهد.

چین در ۱۰ فوریه ۲۰۲۶ از مهم‌ترین سیاست کشاورزی سالانه خود رونمایی کرد که در آن برنامه‌های این کشور برای نوسازی کشاورزی و احیای مناطق روستایی تشریح شده است. این اقدام از آن جهت اهمیت جهانی دارد که بزرگ‌ترین واردکننده مواد غذایی جهان، در پی تأمین منابع، افزایش بهره‌وری و تثبیت درآمد کشاورزان است.

این سند که به عنوان «سند مرکزی شماره ۱» شناخته می‌شود، به طور گسترده به عنوان شاخص اصلی جهت‌گیری‌های سیاست‌گذاری رهبری مرکزی چین تلقی می‌شود. نسخه ۲۰۲۶ ضمن تسریع پیشرفت در طول برنامه پنج‌ساله پانزدهم، بر تقویت پیوندهای ضعیف در بخش کشاورزی تأکید دارد.

پیام هسته‌ای این سند واضح است: کشاورزی، مناطق روستایی و کشاورزان همچنان اولویت‌های اصلی ملی هستند. سیاست‌گذاران با تأکید بر ادغام عمیق‌تر توسعه شهری و روستایی، خواستار اجرای سیاست‌هایی شدند که دستاوردهای ملموسی برای جوامع روستایی به همراه داشته باشد.

امنیت غذایی ملی، هدف نخستین

حفظ امنیت غذایی ملی همچنان به عنوان هدف اصلی مطرح است. این طرح بر تولید پایدار غلات و روغن‌های خوراکی، بهبود کارایی و کیفیت «سبد سبزیجات» و حفاظت از زمین‌های زراعی متمرکز است. مسئولان همچنین بر اهمیت نوآوری در علم و فناوری کشاورزی، بهبود مدیریت بلایای طبیعی و هماهنگی نزدیک‌تر میان تجارت کشاورزی و تولید داخلی تأکید کردند. این سند حول شش حوزه کلیدی، از جمله افزایش ظرفیت تولید، حمایت از مناطق آسیب‌پذیر، ترویج رشد درآمد کشاورزان، ایجاد جوامع روستایی سازگار با محیط‌زیست، تقویت نوآوری نهادی و تحکیم رهبری در امور روستایی تدوین شده است.

رشد درآمد کشاورزان از ویژگی‌های برجسته این طرح است. چین قصد دارد با تشویق تولید غلات، توسعه صنایع محلی (در سطح شهرستان)، تثبیت اشتغال کارگران مهاجر و گسترش مصرف روستایی، اطمینان حاصل کند که نوسازی، به بهبود معیشت کشاورزان منجر می‌شود، نه صرفاً افزایش تولید. همچنین، بر حمایت مستمر از فقرزدایی، کمک‌های دقیق و برنامه‌های صنعتی اشتغال‌زا تأکید شده است تا از بازگشت فقر در مناطق آسیب‌پذیر جلوگیری شود. اصلاحات نهادی نیز شامل توسعه سیستم مدیریت کشاورزی مدرن، سازوکارهای نوین تأمین مالی روستایی و تسهیل جریان نیروی کار، سرمایه و منابع میان شهر و روستا است.

روی‌هم‌رفته، سند مرکزی شماره ۱ سال ۲۰۲۶ بر استراتژی بلندمدتی تأکید دارد: ایجاد بخش کشاورزی مقاوم با ظرفیت بالا و در عین حال، رفاه و سکونت‌پذیری مناطق روستایی.

برای دهه‌ها، استراتژی امنیت غذایی چین با ضرورت تغذیه بیش از ۱.۴ میلیارد نفر با کمتر از ۱۰ درصد از زمین‌های زراعی جهان تعریف می‌شد. سیاست‌های متمرکز بر افزایش تولید غلات از طریق آبیاری، اصلاح بذر، مصرف کود و حفاظت از «خط قرمز ۱.۸ میلیارد مو» (معادل ۱۲۰ میلیون هکتار) زمین‌های کشت‌شده، در کنار ذخایر استراتژیک، چین را قادر ساخت تا گرسنگی را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.

پیچیدگی چشم‌انداز امنیت غذایی چین

با این حال، چشم‌انداز امنیت غذایی چین به‌مراتب پیچیده‌تر شده است. با وجود رکورد تولید ۷۱۵ میلیون تن غلات در سال ۲۰۲۵، چین همچنان بزرگ‌ترین واردکننده کالاهای کشاورزی جهان است. سیل و خشکسالی‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه‌های تولید، کاهش نیروی کار روستایی، وابستگی به سویای وارداتی، اختلالات زنجیره تأمین و عدم‌قطعیت‌های ژئوپلیتیکی، آسیب‌پذیری‌هایی را آشکار کرده‌اند که تنها با تولید بیشتر قابل حل نیستند. هم‌زمان، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان، تقاضا برای پروتئین حیوانی و فشار برای کاهش ردپای زیست‌محیطی، گفتمان سیاست‌گذاری را به سمت «تاب‌آوری سیستم غذایی» برده است.

این تغییر رویکرد آگاهانه است. مفهوم «رویکرد غذای بهتر» که توسط شی جین‌پینگ مطرح شد، با تشویق بهره‌برداری از جنگل‌ها، مراتع، آب‌های داخلی و کشاورزی حفاظت‌شده، تعریف امنیت غذایی را گسترش داد. تصویب قانون ملی امنیت غذایی در سال ۲۰۲۴ نیز چارچوب قانونی این حوزه را مستحکم کرد.

حفاظت از ظرفیت تولید در مرکز استراتژی ملی

۱. امنیت غلات غیرقابل مذاکره است: دولت همچنان تولید برنج، گندم و ذرت را در اولویت قرار داده و تولید دانه‌های روغنی داخلی را برای کاهش وابستگی به سویا تقویت می‌کند. تمرکز اکنون بر بهبود بهره‌وری از طریق زمین‌های استاندارد، آبیاری بهینه و احیای خاک است.

۲. خوداتکایی فناوری: بیوتکنولوژی، نوآوری بذر، هوش مصنوعی، رباتیک و کشاورزی دقیق در اولویت هستند. سهم علم و فناوری در رشد کشاورزی در سال ۲۰۲۵ از ۶۴ درصد فراتر رفته و نرخ مکانیزاسیون به ۷۶.۷ درصد رسیده است. امنیت بذر اکنون یک مسئله استراتژیک برای کاهش وابستگی به فناوری‌های خارجی است.

۳. احیای روستاها به عنوان استراتژی اقتصادی: سیاست‌های فعلی فراتر از تولید، به دنبال بهبود زیرساخت‌های روستایی، تقویت صنایع در سطح شهرستان و توسعه تجارت دیجیتال هستند. هدف، ایجاد اقتصادهای روستایی پویا است که قادر به حفظ تولید کشاورزی و در عین حال کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای باشند.

۴. تاب‌آوری اقلیمی: دستور کار ۲۰۲۶، آبیاری کم‌مصرف، احیای خاک‌های تخریب‌شده و شیوه‌های تولید پایدار را ترویج می‌دهد. هدف پانزدهمین برنامه پنج‌ساله، افزایش تولید غلات به ۷۲۵ میلیون تن از طریق بهبود عملکرد (Yield) است.

تغییر رویکرد در استراتژی کشاورزی چین

در نهایت، استراتژی چین منعکس‌کننده دیدگاه «سیستم‌های غذایی» است. سند ۲۰۲۶ با تقویت «رویکرد غذای بزرگ‌تر»، از مدل صرفاً تولیدمحور به سیستمی متنوع‌تر حرکت کرده است. این سند لجستیک زنجیره سرد، فرآوری محصولات، بیمه کشاورزی و زنجیره‌های تأمین مقاوم را در اولویت قرار می‌دهد. این اقدامات نشان می‌دهد که امنیت غذایی اکنون از طریق یک دیدگاه کل‌نگر شامل تولید، توزیع، تغذیه و انعطاف‌پذیری درک می‌شود. تجربه چین در این مسیر، احتمالاً اولویت‌های جهانی در بیوتکنولوژی و کشاورزی دیجیتال را شکل داده و الگوهای تجارت جهانی محصولات دامی و سویا را برای کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه اعضای بریکس، تحت تأثیر قرار خواهد داد.

دکتر حسین شیرزاد

تحلیل‌گر و دکترای توسعه کشاورزی